Ինչո՞ւ են կասկածի տակ դրվում իշխանության հիմնական փաստարկները

2018 թվականի քաղաքական փոփոխություններից հետո գործող իշխանությունն իր լեգիտիմությունը կառուցում էր երկու հիմնական պնդման վրա։ Առաջինն այն էր, որ ունի ժողովրդի լայն և անվերապահ աջակցությունը, իսկ երկրորդը՝ որ Հայաստանում վերջնականապես ավարտվել է ընտրակեղծիքների ժամանակաշրջանը, ապահովվել են ազատ և արդար ընտրություններ, իսկ քաղաքացիների կամարտահայտությունը պաշտպանված է ցանկացած միջամտությունից։

Տարիներ շարունակ հենց այս երկու գաղափարներն էին իշխանության քաղաքական հռետորաբանության հիմքում։ Դրանք ներկայացվում էին որպես հետհեղափոխական Հայաստանի կարևորագույն ձեռքբերումներ։ Սակայն վերջին ընտրություններից հետո ծավալված քաղաքական զարգացումները, արդյունքների վիճարկումը, ընդդիմության մեղադրանքներն ու իրավական գործընթացները ցույց են տալիս, որ այդ պատկերացումները լուրջ փորձության առաջ են կանգնել։

Առաջին հերթին հարցականի տակ է դրվում համաժողովրդական աջակցության մասին թեզը։ Իշխանության ներկայացուցիչները բազմիցս հայտարարել են, որ արտահայտում են ժողովրդի մեծամասնության կամքը և իրենց որոշումները բխում են հենց այդ մանդատից։ Սակայն քաղաքական գիտության տեսանկյունից ընտրություններում հաղթանակը դեռևս չի նշանակում համաժողովրդական աջակցություն։ Այդպիսի գնահատականի համար անհրաժեշտ է, որպեսզի իշխանությունը վայելի ընտրողների մեծամասնության վստահությունը և ձևավորվի հասարակական լայն համաձայնություն։

Հունիսի 7-ի ընտրությունների արդյունքները ցույց տվեցին, որ իշխող ուժը չի ստացել ընտրություններին մասնակցած քաղաքացիների ձայների կեսից ավելին։ Այս հանգամանքը հիմք է տալիս պնդելու, որ ընտրողների զգալի մասը չի աջակցել գործող իշխանության քաղաքական օրակարգին։ Այդ պայմաններում «համաժողովրդական իշխանություն» ձևակերպումը, առնվազն քաղաքական գնահատականների մակարդակում, դառնում է վիճելի։

Այս պատկերը հատկապես ուշագրավ է այն պատճառով, որ իշխանությունը մասնակցում էր ընտրություններին՝ ունենալով ինստիտուցիոնալ զգալի առավելություններ։ Գործող իշխանությունն իր տրամադրության տակ ուներ պետական կառավարման համակարգի հնարավորությունները, տեղեկատվական առավելությունը, արտաքին գործընկերների հետ անմիջական հաղորդակցությունը և պետական օրակարգը ձևավորելու լծակները։ Ընդդիմությունը, իր հերթին, պնդում էր, որ կիրառվել են վարչական ռեսուրսներ, իրավապահ համակարգի հնարավորություններն օգտագործվել են քաղաքական հակառակորդների նկատմամբ, իսկ մրցակցային պայմանները հավասար չեն եղել։

Միաժամանակ իշխանությունը վայելում էր նաև արևմտյան մի շարք գործընկերների բացահայտ քաղաքական աջակցությունը։ Եթե նույնիսկ այսպիսի պայմաններում չի հաջողվում ստանալ ընտրողների բացարձակ մեծամասնության վստահությունը, ապա, ըստ քննադատների, դա կարող է վկայել հասարակության ներսում իշխանության նկատմամբ աջակցության նվազման մասին։ Այս համատեքստում հաճախ հիշատակվում է նաև ՀՀ երկրորդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի այն տեսակետը, ըստ որի՝ նման ռեսուրսների առկայության դեպքում նույնիսկ քիչ հայտնի քաղաքական ուժը կարող էր ստանալ համեմատելի արդյունք։

Ոչ պակաս քննարկումների տեղիք տվեց նաև ազատ և արդար ընտրությունների վերաբերյալ իշխանության երկարամյա պնդումը։ Եթե նախկինում Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարում էր, որ Հայաստանի քաղաքացիների քվեն անձեռնմխելի է, ապա այս ընտրություններից հետո մի շարք քաղաքական ուժեր հրապարակայնորեն կասկածի տակ դրեցին գործընթացի լեգիտիմությունը։

Այն, որ ընտրություններին մասնակցած յոթ քաղաքական ուժ դիմել է Սահմանադրական դատարան՝ պահանջելով վերանայել արդյունքները, արդեն իսկ կարևոր քաղաքական իրողություն է։ Անկախ այն հանգամանքից, թե դատարանը վերջնական ինչ որոշում կընդունի, փաստ է, որ ընտրական գործընթացի նկատմամբ վստահությունը լրջորեն վնասվել է քաղաքական դաշտի զգալի հատվածի մոտ։

Ժողովրդավարական երկրներում ընտրությունների լեգիտիմությունը պայմանավորված է ոչ միայն օրենքի պահանջների պահպանմամբ, այլև քաղաքական ուժերի և հասարակության կողմից արդյունքների ընդունմամբ։ Երբ ընտրություններին մասնակցած մի քանի ուժեր հայտարարում են, որ գործընթացը չի արտացոլել քաղաքացիների իրական կամքը կամ ուղեկցվել է խախտումներով, առաջանում է քաղաքական վստահության ճգնաժամ, որը չի կարող անտեսվել։

Քննադատների ուշադրության կենտրոնում է նաև այն պնդումը, թե ընտրական որոշ մանիպուլյացիաների հետևանքով խորհրդարանից դուրս է մնացել քաղաքական ուժ, որը հաղթահարել էր անցողիկ շեմը։ Եթե նման պնդումները հաստատվեն, ապա խոսքը չի վերաբերի միայն մի քանի հազար ձայնի տարբերությանը։ Համամասնական ընտրակարգում նույնիսկ համեմատաբար փոքր շեղումները կարող են ամբողջությամբ փոխել մանդատների բաշխումը և ազդել խորհրդարանի քաղաքական կազմի վրա։

Այդ դեպքում խնդիրը դուրս է գալիս ընտրախախտման սովորական շրջանակներից և վերածվում քաղաքական ներկայացուցչության հարցի։ Տասնյակ հազարավոր քաղաքացիների քվեները կարող են փաստացի չարտացոլվել խորհրդարանում, իսկ մանդատների վերաբաշխումը փոխում է իշխանության և ընդդիմության հարաբերակցությունը՝ ազդելով հետագա օրենսդրական ու քաղաքական գործընթացների վրա։

Ընդհանուր առմամբ, վերջին զարգացումները վկայում են, որ հետհեղափոխական քաղաքական մոդելը կանգնած է լուրջ մարտահրավերների առաջ։ Եթե 2018 թվականին իշխանության լեգիտիմության հիմնական աղբյուրը հեղափոխական մանդատն էր, ապա ժամանակի ընթացքում այն պետք է ամրապնդվեր կայացած ինստիտուտներով, մրցակցային ընտրություններով և քաղաքական լայն վստահությամբ։

Այսօր, սակայն, քաղաքական դաշտում նման համաձայնություն ակնհայտորեն բացակայում է։ Ընդհակառակը, իշխանության երկու հիմնական քաղաքական հենասյուները՝ համաժողովրդական աջակցության և անբասիր ընտրությունների մասին պնդումները, դարձել են բուռն քննարկումների առարկա։ Սա նշանակում է, որ առաջիկա քաղաքական գործընթացներում իշխանությունը ստիպված կլինի իր լեգիտիմությունը հիմնավորել ոչ թե նախկին քաղաքական ձեռքբերումներով կամ 2018 թվականի իրադարձություններով, այլ յուրաքանչյուր նոր ընտրական և քաղաքական գործընթացի արդյունքներով։

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում