Կրթական համակարգի խորքային խնդիրները՝ նոր ուսումնական տարվան ընդառաջ. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Այսօրվանից մեկնարկում է նոր ուսումնական տարին՝ կրկին բոլորիս ուշադրությունը սևեռելով կրթական համակարգում առկա խնդիրների վրա։ Հայաստանի կրթական համակարգը գտնվում է շարունակական վերափոխման փուլում, և պաշտոնական վիճակագրությունը, թվում է, վկայում է դրական դինամիկայի մասին՝ բյուջետային հատկացումների աստիճանական աճ, դպրոցական ենթակառուցվածքների նորոգման ծրագրեր, միջազգային կազմակերպությունների աջակցությամբ իրականացվող բազմաթիվ բարեփոխումներ։ Այնուամենայնիվ, եթե այս համակարգին նայենք ոչ թե առանձին ցուցանիշների, այլ նրա ներքին տրամաբանության տեսանկյունից, ապա պարզորոշ կարող ենք տեսնել, որ խնդիրները ոչ թե մասնավոր են ու պատահական, այլ խորապես համակարգային՝ սերտորեն կապված միմյանց հետ՝ ընդգրկելով կրթության ողջ ուղղահայաց աստիճանակարգը՝ նախադպրոցականից մինչև բարձրագույն օղակ։ Մեկ խնդրի պահպանումը գործնականում սնուցում և վերարտադրում է մյուսը, և հենց այս փոխպայմանավորվածությունն է դարձնում ոլորտի բարեփոխումը այնքան դժվար ու դանդաղ գործընթաց։

Սկսենք, թերևս, ամենասուր և միևնույն ժամանակ ամենաքիչ տեսանելի խնդրից՝ որակյալ մանկավարժական կադրերի պակասից։ Այս խնդիրը առավել ցայտուն է մարզային և հատկապես սահմանամերձ, հեռավոր բնակավայրերում, որտեղ դպրոցները երբեմն տարիներով չեն կարողանում համալրել առարկայական հաստիքները։ Խնդրի արմատը զուտ ժողովրդագրական չէ. այն վերաբերում է մասնագիտության հեղինակության և գրավչության աստիճանական անկմանը երիտասարդ սերնդի աչքում։ Ուսուցչի աշխատանքը երիտասարդ մասնագետների համար այսօր հազվադեպ է դիտվում որպես կայուն և հեռանկարային կարիերայի ընտրություն։ Այն կապված է ծանրաբեռնվածության, սահմանափակ մասնագիտական աճի հնարավորությունների և, որ ամենակարևորն է, աշխատանքի ոչ բավարար նյութական խրախուսման հետ։ Արդյունքում մարզերում ձևավորվում է մի իրավիճակ, երբ դպրոցներում աշխատում են հիմնականում տարիքով ուսուցիչներ, մինչդեռ երիտասարդ կադրերը կա՛մ ընդհանրապես չեն ընտրում այս մասնագիտությունը, կա՛մ դիպլոմ ստանալուց հետո տեղափոխվում են Երևան, կա՛մ ընդհանրապես արտագաղթում են, կա՛մ էլ պարզապես աշխատանքի են անցնում այլ ոլորտներում։

Այս երևույթը ուղղակիորեն կապված է աշխատավարձի հարցի հետ, որը, թերևս, ամբողջ համակարգի ամենազգայուն, նյարդայնացնող կետն է։

Վերջին տարիներին ներդրվել է ուսուցիչների կամավոր ատեստավորման համակարգ, որի նպատակն էր խրախուսել մասնագիտական զարգացումը և կապել վարձատրությունը որակավորման աստիճանի հետ։ Սա, անկասկած, դրական քայլ է, սակայն այն ինքնին չի կարող փոխհատուցել այն կառուցվածքային բացը, որը գոյություն ունի ուսուցչի և դասախոսի աշխատանքի իրական արժեքի ու նրա դիմաց ստացվող վարձատրության միջև։ Դրան զուգահեռ ատեստավորումը ուսուցիչների շատ փոքր հատվածի աշխատավարձային պայմաններն է բարելավել։ Ընդհանուր առմամբ, ուսուցիչների և բարձրագույն կրթության դասախոսների միջին եկամուտը դեռևս էապես զիջում է այն մակարդակին, որը կդարձներ մասնագիտությունը մրցունակ այլ ոլորտների, առավել ևս՝ մասնավոր հատվածի հետ։ Այս ֆինանսական անհամապատասխանությունը ոչ միայն խրախուսում է կադրերի արտահոսքը, այլև անուղղակիորեն նպաստում է այնպիսի երևույթների տարածմանը, ինչպիսիք են լրացուցիչ մասնավոր պարապմունքները, որոնք էլ ավելի են խորացնում անհավասարությունը սովորողների միջև՝ կախված ընտանիքի ֆինանսական հնարավորություններից։

Կադրերի և ֆինանսավորման խնդիրների վրա ավելանում է աշխարհագրական և ժողովրդագրական մեկ այլ լուրջ մարտահրավեր՝ կրթական ենթակառուցվածքների ծայրահեղ անհավասար բաշխվածությունը, որը կարելի է անվանել նաև օպտիմալացման խնդիր։ Ներքին միգրացիայի արդյունքում, երբ բնակչությունը շարունակաբար կենտրոնանում է մայրաքաղաքում և նրա մերձակայքում, Երևանի դպրոցներն ու մանկապարտեզները հայտնվում են ծայրահեղ ծանրաբեռնվածության վիճակում։ Սա ուղղակիորեն նվազեցնում է աշակերտների տրամադրության տակ եղած ուսումնական ժամանակը, ազդում ուսուցիչների ծանրաբեռնվածության և, հետևաբար, դասավանդման որակի վրա։ Միևնույն ժամանակ, մարզերում իրավիճակն ուղիղ հակառակն է. շատ դպրոցական շենքեր, որոնք կառուցվել են դեռևս խորհրդային տարիներին՝ հաշվարկված շատ ավելի մեծ թվով աշակերտների համար, այսօր օգտագործվում են իրենց հզորության ընդամենը 40-60 տոկոսի սահմաններում։ Սա՝ լավագույն դեպքում:

Այս անհամաչափությունը երկակի վնաս է հասցնում համակարգին։ Մի կողմից՝ մեծ քանակությամբ պետական միջոցներ են ծախսվում կիսադատարկ շենքերի պահպանման ու ջեռուցման վրա, մյուս կողմից՝ փոքրաթիվ դասարաններով դպրոցները հաճախ ի վիճակի չեն ապահովել առարկայական բոլոր մասնագետներով լիարժեք հաստիքային ծանրաբեռնվածություն, ինչը կրկին շոշափում է ուսուցչական կադրերի պակասի խնդիրը։ Այս անհավասարությունը էլ ավելի է սրվում ուսումնական հաստատությունների նյութատեխնիկական բազայի վիճակով։ Բազմաթիվ դպրոցներում՝ հատկապես մարզերում, ինչպես նաև նախնական մասնագիտական (արհեստագործական) և միջին մասնագիտական ուսումնական հաստատություններում, պարզապես բացակայում են ժամանակակից բնագիտական լաբորատորիաներ, տեղեկատվական տեխնոլոգիաների դասարաններ և գործնական պարապմունքների համար անհրաժեշտ սարքավորումներ։ Ֆիզիկայի, քիմիայի կամ կենսաբանության դասերն այսպիսով հաճախ մնում են զուտ տեսական մակարդակում, առանց այն գործնական բաղադրիչի, որը կարող էր զարգացնել աշակերտների հետազոտական մտածողությունը և իրական հետաքրքրությունը ճշգրիտ ու բնագիտական առարկաների նկատմամբ։ Նույն խնդիրն առավել ցավոտ ձևով դրսևորվում է մասնագիտական կրթության համակարգում, որտեղ ժամանակակից արտադրական սարքավորումների բացակայության պայմաններում գործնականում անհնար է դառնում պատրաստել այնպիսի կադրեր, որոնք համապատասխանում են այսօրվա արտադրական և տեխնոլոգիական միջավայրի պահանջներին։

Հենց այստեղից էլ, բնականաբար, ծնվում է կրթության ամենակարևոր և ամենաերկարաժամկետ հետևանքներ ունեցող խնդիրներից մեկը՝ ուսումնական ծրագրերի և աշխատաշուկայի իրական պահանջների միջև առկա անջրպետը։ Թե՛ միջին մասնագիտական, թե՛ բարձրագույն կրթություն ստացած շրջանավարտների զգալի մասը դուրս է գալիս համակարգից՝ ունենալով տեսական գիտելիքների որոշակի պաշար, սակայն զգալիորեն պակաս գործնական հմտություններով, քան իրենից պահանջում է իրական աշխատատեղը։ Գործատուները հաճախ ստիպված են ներդրումներ կատարել նոր աշխատակիցների լրացուցիչ վերապատրաստման մեջ, ինչը թե՛ ժամանակի, թե՛ ֆինանսական տեսանկյունից լրացուցիչ բեռ է դառնում բիզնեսի համար։

Աշխատաշուկայի հետ անհամապատասխանությանը գումարվում է նաև ուսումնական պլանների արդիականացման դանդաղ տեմպը՝ համեմատած տնտեսության արագ փոփոխվող պահանջների հետ, ինչի հետևանքով նույնիսկ լավագույն մտադրությամբ մշակված ծրագրերը մի քանի տարի անց արդեն կարող են դառնալ մասամբ հնացած։ Այս ամենի ֆոնին առանձնահատուկ կարևորություն է ձեռք բերում կրթության որակի գնահատման համակարգի անկատարության հարցը։ Հայաստանում դեռևս չի ձևավորվել այնպիսի անկախ, համապարփակ և անաչառ մեխանիզմ, որը թույլ կտա օբյեկտիվորեն չափել և համեմատել առանձին դպրոցների, մասնագիտական ուսումնարանների կամ բուհերի իրական կրթական արդյունավետությունը՝ անկախ նրանց հեղինակությունից, աշխարհագրական դիրքից կամ պատմական համբավից։ Առանց նման գործիքի պետությունը, ծնողները ու հենց ուսումնական հաստատությունները զրկվում են այն օբյեկտիվ հետադարձ կապից, որը կարող էր ուղղորդել բարեփոխումների առաջնահերթությունները և ռեսուրսների բաշխումը։

Գնահատման համակարգի բացակայության հետևանքով անուղղակիորեն ի հայտ է գալիս լուրջ խնդիր, որը վերաբերում է սովորողների մոտիվացիայի անկմանը։ Ուսումնական գործընթացը շատ դեպքերում շարունակում է կառուցվել հիմնականում ավանդական, հաճախ հնացած մեթոդների վրա՝ առաջնահերթություն տալով մեխանիկորեն անգիր անելուն ու վերարտադրմանը, այլ ոչ թե քննադատական մտածողության, խնդիրների լուծման կամ ստեղծագործական ունակությունների զարգացմանը։ Այս մոտեցումը թվային միջավայրում մեծացող սերնդի համար աստիճանաբար նվազեցնում է դպրոցի նկատմամբ իրական հետաքրքրությունը։ Սովորելն ընկալվում է ոչ թե որպես իմաստալից գործընթաց, այլ որպես ձևական պարտականություն։ Ցածր մոտիվացիան էլ ավելի է սրվում, երբ երեխան կամ պատանին տեսնում է, որ դպրոցում ձեռք բերվող գիտելիքներն ուղղակիորեն կապված չեն ո՛չ իր անմիջական հետաքրքրություններին, ո՛չ էլ, առավել ևս, ապագա մասնագիտական հեռանկարներին, քանի որ պատշաճ կրթություն չստացած մարդիկ բարձր պաշտոններ են ստանում։

Ի վերջո, այս ամբողջ շղթայի վրա ավելանում է սոցիալական անհավասարության խնդիրը, որը դրսևորվում է աղքատության՝ որպես բարձրագույն կրթության հասանելիության հիմնական խոչընդոտներից մեկի տեսքով։ Բարձրագույն կրթություն ստանալու ուղին սոցիալապես անապահով ընտանիքների երեխաների համար հաճախ մնում է գործնականում փակ կամ խիստ սահմանափակ։

Խնդիրը միայն ուսման վարձավճարների չափը չէ. հատկապես մարզերից Երևան կամ խոշոր քաղաքային կենտրոններ տեղափոխվող ուսանողների համար կրթության իրական արժեքին գումարվում են նաև ուղեկցող, երբեմն նույնիսկ ավելի ծանրաբեռնող ծախսեր՝ վարձակալված բնակարանի կամ հանրակացարանի վճար, երթևեկության և ամենօրյա ապրուստի ծախսեր։ Այս լրացուցիչ ֆինանսական բեռը գործնականում բարձրագույն կրթությունը վերածում է ոչ թե սոցիալական վերելքի հավասար հնարավորություն ընձեռող մեխանիզմի, այլ մի գործիքի, որը մեծապես կրկնօրինակում և ամրապնդում է արդեն իսկ գոյություն ունեցող սոցիալական ու տարածքային անհավասարությունները. մայրաքաղաքում ապրող, համեմատաբար ապահովված ընտանիքների երեխաներն ունենում են էապես ավելի մեծ հնարավորություններ, քան իրենց մարզային, սոցիալապես անապահով հասակակիցները, անգամ նույն մակարդակի կարողությունների պարագայում։

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում