Yerevan, 22.November.2026,
00
:
00
BREAKING

Ադրբեջանի զավթողական քաղաքականության լեգիտիմացումը. Արցախից մինչև Տիգրանաշեն. «Փաստ»

POLITICS

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Արդեն մի քանի ամիս է՝ հայկական մամուլը՝ թե՛ իշխանամետ, թե՛ ընդդիմադիր, թե՛ չեզոք, չի դադարում քննարկել նույն թեման՝ Արարատի մարզի Տիգրանաշեն գյուղի ճակատագիրը։ Ավելի ճիշտ՝ ոչ այնքան գյուղի ճակատագիրը, որքան այն տարօրինակ համառությունը, որով Նիկոլ Փաշինյանն այն անվանում է ադրբեջանական «Քյարքի» տեղանունով։ Նա այդ բառն արտասանում է այնպիսի համառությամբ, ինչպիսի համառությամբ կրոնական մոլեռանդները աղոթք են կրկնում։ Եվ ինչպես յուրաքանչյուր աղոթք, սա էլ իր իմաստն ունի՝ միայն թե ոչ սրբազան, այլ խիստ գործնական։

Վերջին շաբաթներին Փաշինյանի հայտարարությունների տոնն ավելի ու ավելի որոշակի է դառնում։ Սկզբում նա հայտարարեց, թե Տիգրանաշենը «Հայաստանի տարածք չէ»։ Այնուհետև ասաց, որ Հայաստանի՝ միջազգայնորեն ճանաչված 29743 քառակուսի կիլոմետր տարածքի մեջ «Քյարքին, ինչպես և մյուս անկլավները, ներառված չեն»։

Իսկ հետո հասավ նրան, որ այս դիրքորոշումը վիճարկողին հայտարարեց «պատերազմ հրահրող»։ Այսինքն, սեփական հողի պաշտպանությունը Փաշինյանը ներկայացնում է որպես casus belli (պատերազմի առիթ), իսկ դրանից հրաժարվելը՝ որպես «պատասխանատու մոտեցում»։ Տրամաբանություն, որն արժանի կլիներ Օրուելի գրչին, բայց, ցավոք, պատկանում է Հայաստանի վարչապետին։

Միանգամից ասենք՝ երբեք չէինք պատկերացնի, որ այն ամենը, ինչի մասին այսօր խոսում են մեր իշխանություններն ու նրանց կամավոր ու ակամա ջատագովները, կարող է մեզ՝ հայերիս համար քննարկման կամ «վեճի» առարկա դառնալ։ Ամեն դեպքում, նրանց հայտարարությունները կարդալով՝ վերջնականապես համոզվում ես, որ Տիգրանաշենի խնդիրը գյուղի խնդիրը չէ։ Սա ազգային ինքնագիտակցության խնդիր է։

Առողջ ազգային ինքնագիտակցության պայմաններում հայրենիքի մի հատվածը թշնամուն զիջելը չի կարող քննարկման առարկա լինել։ Այն չի կարող դառնալ քննարկման թեմա, սակարկության հարց կամ «իրատեսական» մոտեցման առարկա։ Դա կարող է միայն հանցագործություն լինել, և վերջ։ Ճիշտ այնպես, ինչպես մարդու համար քննարկման ենթակա հարց չի կարող լինել սեփական զավակի ձեռքը կտրելը և ուրիշին տալը։ Սա «վեճ» չէ, «փոխզիջման որոնում» չէ, «ոչ պոպուլ յար, բայց անհրաժեշտ որոշում» չէ։ Սա առանց անզգայացման անդամահատում է, որը փորձում են ներկայացնել որպես բուժում։

Հենց այդ պատճառով «Քյարքիի», «անկլավների», «29 743 քառակուսի կիլոմետրի» և «լարվածության հնարավոր օջախների չեզոքացման» մասին բոլոր խոսակցությունները ադրբեջանական զավթման լեգիտիմացում են։ Ընդ որում, լեգիտիմացում, որն իրականացվում է հայերի ձեռքով, Հայաստանի վարչապետի ձայնով և Հայաստանի պետության անունից։ Այն, ինչ նախկինում Ալիևը չէր կարող ստանալ ո՛չ ռազմի դաշտում, ո՛չ բանակցությունների սեղանի շուրջ, հիմա նրան մատուցվում է սկուտեղի վրա՝ «փաստերի արձանագրում» և «պատասխանատու մոտեցում» ձևակերպումներով։

Ադրբեջանական տանկերի՝ շփման գիծը հատելուց շատ առաջ Փաշինյանը կատարեց առաջին և, թերևս, ամենաճակատագրական քայլը։ 2019 թվականին նրան առաջարկվել էր ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի մշակած կարգավորման ծրագիրը։ Ինչպես վկայում են հրապարակված փաստաթղթերը, այդ ծրագիրը նախատեսում էր Արցախի պահպանում՝ միջանկյալ միջազգային ճանաչված կարգավիճակով, հայկական ուժերի դուրսբերում հինգ շրջաններից և միջազգային խաղաղապահների տեղակայում Արցախի ողջ պարագծով։ Դա իդեալական խաղաղություն չէր, բայց խաղաղություն էր՝ Քարվաճառի, Բերձորի և Արցախի պահպանմամբ։

Փաշինյանը մերժեց այդ ծրագիրը։ Ավելին, 2019 թվականի օգոստոսի 5-ին Ստեփանակերտում՝ Համահայկական խաղերի անցկացման առիթով կազմակերպված հանրահավաքում, Հայաստանի վարչապետը հայտարարեց. «Արցախը Հայաստան է, և վերջ»։ Այս խոսքերը ծափահարություններով ընդունվեցին։ Դրանք ընկալվում էին որպես ազգային արժանապատվության դրսևորում, որպես փոխզիջումների քաղաքականությունից հրաժարում։ Այդպես էր թվում։ Եվ հենց «թվում էր»-ն է այստեղ առանցքայինը։

Պաշտոնական Բաքուն հայտարարեց, որ Փաշինյանն «անցել է կարմիր գիծը»։ Ալիևը ստացավ այն, ինչ իրեն անհրաժեշտ էր՝ Հայաստանի ղեկավարի հրապարակային հայտարարությունը, որը հնարավոր էր միջազգային հանրությանը ներկայացնել որպես հայկական կողմի համաձայնություն ձեռքբերելու անընդունակության ապացույց։ Ինչպես ուղղակիորեն հայտարարել է Հայ ազգային կոնգրեսի փոխնախագահ Լևոն Զուրաբյանը, այդ փոխզիջումից հրաժարումն էլ 2020 թվականին լեգիտիմացրեց ադրբեջանական ագրեսիան։ Փաշինյանը պարզապես բաց չթողեց խաղաղության հնարավորությունը. նա Ալիևին քարտ բլանշ տվեց՝ ցույց տալով, որ Հայաստանը պատրաստ չէ փոխզիջման, իսկ դա նշանակում էր, որ Բաքվի համար ուժային լուծումը դառնում էր ոչ միայն հնարավոր, այլև միջազգային հանրության աչքում «լեգիտիմացված»։

Երբ պատերազմն սկսվեց, Փաշինյանն իրեն պահեց ոչ թե որպես գլխավոր հրամանատար, այլ որպես իրականությունից կտրված քարոզիչ։ Մինչ հայ կամավորներն ու Արցախի պաշտպանության բանակը Շուշիի մոտ արյունաքամ էին լինում, Հայաստանի զինված ուժերի զգալի մասը այդպես էլ չներգրավվեց մարտական գործողություններում։ Մարդիկ Արծրուն Հովհաննիսյանից «հաղթանակների» մասին կեղծ «մեսիջներ» էին ստանում, մինչ ադրբեջանական զորքերը մոտենում էին Ստեփանակերտին։ Իսկ հայտարարության ստորագրումից հետո Փաշինյանը հանձնված Շուշին անվանեց «դժբախտ, դժգույն քաղաք»՝ մեղքը բարդելով նախորդ իշխանությունների վրա։

2022 թվականի հոկտեմբերի 6-ին Պրահայում Նիկոլ Փաշինյանը ստորագրեց փաստաթուղթ, որով ճանաչվում էր Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը՝ ներառյալ Լեռնային Ղարաբաղը՝ որպես Ադրբեջանի մաս։ Հայտարարության համաձայն, Հայաստանն ու Ադրբեջանը վերահաստատեցին իրենց հավատարմությունը ՄԱԿ-ի կանոնադրությանը և 1991 թվականի Ալմա-Աթայի հռչակագրին, որոնց հիման վրա կողմերը ճանաչում են միմյանց տարածքային ամբողջականությունն ու ինքնիշխանությունը։ Հայաստանը ճանաչեց Ադրբեջանի տարածքը՝ 86,6 հազար քառակուսի կիլոմետր մակերեսով՝ ներառյալ Արցախը։

Սա այն «իրավական որոշակիության անհրաժեշտությունը» չէր, որով փորձում էին դա բացատրել Երևանում։ Սա զիջում էր՝ դիվանագիտական ձևակերպումների մեջ փաթեթավորված և Եվրոպայի «բարձր» հովանու ներքո ներկայացված։ Ճանաչելով Ղարաբաղը Ադրբեջանի կազմում՝ Փաշինյանը Հայաստանին զրկեց Արցախի պաշտպանության համար մնացած իրավական հիմքերից։ Որոշ ժամանակ անց նա ինքն էլ խոստովանեց. «Սխալ էր, որ դա ավելի վաղ չէի արել»։ Այսպիսով, Արցախից հրաժարումը հարկադրված քայլ չէր, այլ նախապես որոշված քաղաքականություն։

2023 թվականին, երբ Ադրբեջանը շրջափակել էր Լաչինի միջանցքը և Արցախում հումանիտար աղետ էր ստեղծել, Փաշինյանը անգործության մատնվեց։ Մինչ 120 հազար հայերի դատապարտում էին սովի, Հայաստանի վարչապետը խոսում էր էսկալացիայի հնարավոր սցենարների մասին և կոչ անում չանել «քայլեր, որոնք ցանկալի են ռազմական էսկալացիայի սցենար մշակողների համար»։

Երբ 2023 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Ադրբեջանը սկսեց իր «հակաահաբեկչական գործողությունը» և մեկ շաբաթվա ընթացքում Արցախից դուրս մղեց բոլոր հայերին, Փաշինյանը միայն «ափսոսանք» հայտնեց միջազգային հանրության՝ էթնիկ զտումը կանխելու անկարողության կապակցությամբ։ Իսկ հենց էթնիկ զտման ընթացքում ՄԱԿ-ի ամբիոնից հայտարարեց, թե Արցախում հայերի անվտանգությանը ոչինչ չի սպառնում։ Նա դեռևս 2022 թվականին ճանաչել էր Ադրբեջանի ինքնիշխանությունը Ղարաբաղի նկատմամբ, և արցախահայությունը քաղում էր այդ ճանաչման պտուղները։ Արցախը դադարեց գոյություն ունենալ ոչ թե այն պատճառով, որ Ալիևն ավելի ուժեղ էր, այլ որովհետև Փաշինյանը նախապես հրաժարվել էր նրանից թղթի վրա և գործնականում ոչինչ չէր արել այն պաշտպանելու համար։

Եվ ահա՝ Տիգրանաշենը։ Արարատի մարզի այս գյուղը ռազմավարական նշանակություն ունի՝ գտնվելով Երևանից դեպի Իրանի սահման տանող ճանապարհին։ Այստեղով անցնում է երկրի հյուսիսը Սյունիքի, այնուհետև Իրանի սահմանին կապող առանցքային ճանապարհներից մեկը։ Տիգրանաշենը հանձնելով՝ Հայաստանը փաստացի Բաքվին է տրամադրում ինքնիշխան տարածք Երևանի, Վայոց ձորի, Սյունիքի և Իրանի սահմանը կապող ռազմավարական հաղորդակցությունների անմիջական հանգույցում։

Հարկ չկա երկար անդրադառնալ այն հարցին, թե որքան կենսական ու ռազմավարական նշանակություն ունի այս գյուղը Հայաստանի համար։ Այդ մասին բավականաչափ խոսվել է թե՛ խորհրդարանական ելույթներում, թե՛ մամուլի հրապարակումներում։ Կարևորն այլ բան է. Փաշինյանը համառորեն Տիգրանաշենը անվանում է ադրբեջանական «Քյարքի» տեղանունով և հրապարակավ հայտարարում, որ այն «Հայաստանի տարածք չէ»։

Ահա՛ լեգիտիմացման ողջ էությունը։ Ադրբեջանական հավակնությունները հայկական գյուղի նկատմամբ ներկայացվում են որպես «հնարավոր էսկալացիայի կետ», իսկ սեփական հողից հրաժարվելը՝ այդ կետի «չեզոքացում»։ Հայկական տարածքի պաշտպանությունը դառնում է «սադրանք», իսկ հանձնումը՝ «խաղաղարարություն»։ Մեխանիզմը բացարձակապես նույնն է, ինչ 2019– 2023 թվականներին։

Անհնար է չնկատել այն օրինաչափությունը, որը կրկնվում է։ 2019, 2020, 2022, 2023 թվականների և այսօր՝ Տիգրանաշենի շուրջ ստեղծված իրավիճակի միջև զուգահեռները պատահականություն չեն։ Սա համակարգ է։ Սա քաղաքական ծրագիր է, որն իրականացվում է հետևողականորեն և մեթոդաբար։

Առաջին քայլը՝ հրապարակային հայտարարություն, որը կարելի է ներկայացնել որպես հայկական կողմի «ոչմիթիզականության» և Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության նկատմամբ Հայաստանի «ոտնձգության» ապացույց։ 2019 թվականին Ստեփանակերտում՝ «Արցախը Հայաստան է, և վերջ»։ Այսօր՝ «Քյարքին Հայաստանի տարածք չէ»։

Երկրորդ քայլը՝ փոխզիջումից հրաժարում, որը կարող էր պահպանել տարածքն ու կյանքերը։ 2019 թվականին՝ Մինսկի խմբի ծրագրի մերժում։ 2020 թվականին՝ ժամանակին զորահավաքից հրաժարում։ 2022 թվականին՝ ռազմական դրություն մտցնելուց հրաժարում։ 2023 թվականին՝ շրջափակման ընթացքում վճռական դիվանագիտական և ռազմական միջոցներից հրաժարում։ 2024– 2026 թվականներին՝ Տիգրանաշենի պաշտպանությունից հրաժարում՝ «իրատեսության» պատրվակով։

Երրորդ քայլը՝ հակառակորդի՝ վիճելի տարածքի նկատմամբ իրավունքների հրապարակային ճանաչում։ 2022 թվականին՝ Պրահայում Ղարաբաղի՝ Ադրբեջանի մաս լինելու ճանաչում։ Այսօր՝ Տիգրանաշենի՝ «Քյարքիի», որպես ոչ հայկական տարածքի ճանաչում։

Չորրորդ քայլը՝ անգործություն այն պահին, երբ հակառակորդը օգտվում է ստեղծված պայմաններից։ 2023 թվականին՝ լռություն էթնիկ զտման ժամանակ։ Այսօր՝ գյուղի իրական պաշտպանության փոխարեն «լարվածության թուլացման» մասին հռետորական վարժություններ։

Հինգերորդ քայլը՝ մեղքի բարդում ուրիշների վրա։ 2020 թվականին՝ Շուշիի համար մեղավոր էին «նախորդ իշխանությունները»։

Այսօր՝ ընդդիմությունը, որը հայկական հողը պաշտպանելու պահանջներով «պատերազմ է հրահրում»։

Ինչպես նշում են «Հայկական հանրային տրիբունալ» (armtribunal.com) նախագծի փորձագետները, այս ամբողջ գործընթացը պատահական վրիպումների հետևանք չէ։ Ամեն անգամ, երբ Փաշինյանը Տիգրանաշենի փոխարեն արտասանում է «Քյարքի», նա պարզապես ադրբեջանական տեղանուն չի օգտագործում. նա Ալիևին ազդանշան է տալիս, թե որտեղ կարելի է առաջ շարժվել։ Ամեն անգամ, երբ նա հայկական հողի պաշտպանությունը հայտարարում է «պատերազմ հրահրող» գործողություն, նա լեգիտիմացնում է Ադրբեջանի ագրեսիան՝ ճիշտ այնպես, ինչպես դա արել է նախորդ տարիներին։

Հետևաբար, գործող իշխանությունների քաղաքականությունը անկոմպետենտության կամ սխալների շարան չէ, այլ «ինքնիշխանության» և «իրական Հայաստանի» կարգախոսների ներքո հայկական պետականության հիմքերի հետևողական թուլացման գիտակցված ռազմավարություն։

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում

Digital Solutions in the Foreign Exchange Market: IDBank and Rate.Trading at DigiTec 2026Digital Solutions in One Ecosystem: IDBank at DigiTec 2026Ucom and Impact Hub Yerevan Wrap Up the Third Edition of Their Green Entrepreneurship Program SoftConstruct and the French University in Armenia Sign A New Memorandum of UnderstandingIDBank to Present a Unified Ecosystem Concept at DigiTec 2026Ucom Supports Annual Mini Whoop Drone Racing Armenia 2026 Competition in YerevanIDBank Presents the Rate.Trading Digital Platform at Toon Expo.Invest 2026The Second Khachaturian International Youth Competition Concludes at China National Opera House Under the Artistic Direction of Sergey Smbatyan "The network this time for COP17 was the most one of exceptional network we have ever had." The service quality by Team was highly appreciated by UN representative Rate.Trading: Large Transactions with Digital Management of Exchange Rate RisksVIVA Foundation Named November Beneficiary of “The Power of One Dram”Special Mortgage Offers: IDBank at Toon Expo: Invest 2026Vahe and Vigen Badalyan File Lawsuit Against 1in.am Seeking Protection of Their Business ReputationIDBank at the UBA Regional Conference: From Travel Solutions to Business OpportunitiesJoint statement by the parties consolidatted around the national agenda35% Discount for the 35th Anniversary on Selected IDBank CardsConverse Bank Expands Its International Capabilities Through Cooperation with Citibank N.A.Business loan pre-approval in five minutes — what did Unibank showcase in Gyumri?Converse Bank Expands Its International Capabilities Through Cooperation with Citibank N.A.Bratislava forum to debate Armenia’s strategic future Ucom Service Center in Artashat Reopens at a New Address Ucom and Republican Union of Employers of Armenia Sign Cooperation MemorandumCreate your Visa Digital from Unibank for purchases and transfers Ucom – Main Sponsor of the 21st International Microelectronics Olympiad IDBank and Idram Hold Financial Literacy Session for Young Chess PlayersUcom Supports Silicon Mountains 2026, Driving Innovation and Technological Development IDBank has issued perpetual coupon bonds for the first timeIDBank Supports the Reconstruction of the Spandaryan Canal: Commemorative Plaque Dedicated to the Project SignedIDBank and Idram Presented Several Environmental Initiatives at COP17Ucom Shares Its Experience in Private Sector Engagement in Nature Conservation at COP17 Blue Zone«Here’s the screenshot, the money has been transferred»: IDBank warns of fake payment scamsFirst Steps in Your Career with IDBank: 16th Cycle of IDream LaunchedDigital Architecture for a Sustainable Future: IDBank's Article in Regional Post MagazineRate.Trading. New Digital Culture of Currency ExchangeDigital Future and Sustainable Development: IDBank's Chairman of the Management Board in an Interview with ForbesApplications Now Open: Armenian Virtuosos International Academy-Festival 2027Book Published with Ucom’s Support Presented at COP17: “The Secret Path of Hovazadzor”Ucom Highlights the Role of Technology in Nature Conservation at COP17“The people of Stepanavan will show through their votes that every attempt to deceive them with videos is doomed to fail”: “Strong Armenia” Party With Ucom’s Support, SunChild Brings Cinema and Environmental Conservation TogetherYoung Musicians of the “Armenian Virtuosos” Program Perform in the COP17 A Birthday in Italy with UnibankIdram and IDBank Participated in the Opening of My Forest Armenia’s Pavilion at COP17Unibank Receives B++ Sustainability Alignment Rating from Agents for Impact GmbH Ucom Supported Yerevan Conservation Symposium 2026 as Strategic PartnerIDBank to Showcase Environmental and Innovative Initiatives at COP17New AI-Powered Wildlife Monitoring Camera Installed in Paruyr Sevak with the Support of Ucom35 Years of Trust: IDBank Celebrates with Its CustomersBusiness and mining leader Mark Cutifani to deliver keynote speech at the 3rd Mining Armenia Forum“From Classroom to Orbit”: With Ucom’s Support, “Space 1.0” Is Being Introduced in 15 Schools Across Armenia