Yerevan, 23.November.2026,
00
:
00
BREAKING

Գիտությունը՝ հետին պլանում. խոստումների և իրականության սուր հակասությունը. «Փաստ»

ANALYSIS

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

2026 թվականի պետական բյուջեով գիտության ֆինանսավորումը, ըստ ներկայացվող տվյալների, կրճատվել է մոտ 20 տոկոսով՝ 2025 թվականի շուրջ 34 միլիարդ դրամի փոխարեն կազմելով մոտ 29,2 միլիարդ դրամ, կամ ավելի ճշգրիտ՝ 29 միլիարդ 224 միլիոն 285 հազար դրամ: Սա իսկապես անհանգստացնող պատկեր է։ Ճիշտ է, Հայաստանի 2027 թվականի պետական բյուջեի նախագծով գիտատեխնոլոգիական գործունեության ծրագրի ընդհանուր ֆինանսավորումը նախատեսվում է ավելացնել 5%-ով, սակայն դա, մեծ հաշվով, իրավիճակ չի փոխում այս տարվա խոշորամասշտաբ կրճատումից հետո։

Հայաստանի Հանրապետության գիտության ոլորտի պետական ֆինանսավորումը դեռևս կազմում է ՀՆԱ-ի շուրջ 0,36 %-ը, ինչը շատ խղճուկ թիվ է։ Եթե իշխանությունը խոսում է անվտանգության, տնտեսական զարգացման, մրցունակության, ինքնիշխանության և տարածաշրջանային փոփոխվող միջավայրում տեղ գտնելու անհրաժեշտության մասին, բայց նույն պահին չի ավելացնում այն ոլորտի ֆինանսավորումը, որը պետք է ապահովի այդ բոլոր նպատակների մտավոր, տեխնոլոգիական և ինստիտուցիոնալ հիմքը, ապա առաջանում է բնական հակասություն՝ խոսքի և գործի, ռազմավարական հռետորաբանության և իրական բյուջետային քաղաքականության միջև։

Գիտության ֆինանսավորման կրճատումը հատկապես ցավոտ է մեզ նման փոքր պետության համար, որովհետև Հայաստանը չունի այնպիսի բնական ռեսուրսներ, շուկայի մեծություն, աշխարհագրական հարմարություններ կամ ժողովրդագրական ծավալներ, որոնք կարող էին փոխհատուցել գիտական և մտավոր կապիտալի պակասը։ Հայաստանի հիմնական մրցակցային առավելությունը կարող է լինել առաջին հերթին մարդը՝ կրթված, ստեղծագործ, քննադատող, հետազոտող, տեխնոլոգիա ստեղծող, պատմական հիշողություն մշակող, իրավական փաստարկներ ձևակերպող և նոր լուծումներ առաջարկող մարդը։ Այս իմաստով գիտությունը ոչ թե ծախս է, այլ պետական գոյության ապահովագրություն։

Գիտական ներուժը ժամանակակից աշխարհում նույնքան ռազմավարական է, որքան բանակը, դիվանագիտությունը կամ էներգետիկան, որովհետև հենց գիտությունն է ապահովում այն հիմքը, որի վրա ստեղծվում են նոր պաշտպանական տեխնոլոգիաներ, կիբեռանվտանգության համակարգեր, բժշկական լուծումներ, արտադրական արդյունավետություն, գյուղատնտեսական նորարարություն, շրջակա միջավայրի կառավարում, իրավական և պատմական փաստարկների բազա, հանրային քաղաքականության գնահատման գործիքներ և ազգային ինքնության գիտական պաշտպանություն։ Հետևաբար, երբ գիտության ֆինանսավորումը նվազում է, դա նշանակում է ոչ միայն լաբորատորիաների, նախագծերի կամ դրամաշնորհների խնդիր, այլ նաև պետության երկարաժամկետ կենսունակության թուլացում։

Ֆինանսավորման կրճատման անմիջական հետևանքներից մեկը նոր գիտական և դրամաշնորհային մրցույթների սահմանափակումն է։ Գիտությունը չի զարգանում միայն արդեն գոյություն ունեցող հաստատությունների պահպանմամբ, այն զարգանում է նոր գաղափարների, նոր խմբերի, երիտասարդ հետազոտողների, միջդիսցիպլինար նախագծերի, միջազգային համագործակցության, փորձարարական նախաձեռնությունների և երբեմն ռիսկային, բայց հեռանկարային հետազոտությունների միջոցով։ Եթե բյուջեն կրճատվում է, առաջին հարվածը հաճախ ստանում են հենց նոր մրցույթները, նոր հայտերը, երիտասարդ գիտնականների ծրագրերը, լաբորատոր սարքավորումների թարմացումը, արտասահմանյան գիտաժողովներին մասնակցությունը, միջազգային ամսագրերում հրապարակման աջակցությունը և հետազոտական ենթակառուցվածքները։

Սա ստեղծում է փակ շրջան. ֆինանսավորումը նվազում է, գիտնականը չի կարողանում կատարել մրցունակ հետազոտություն, միջազգային արդյունքը թուլանում է, այնուհետև նույն թույլ արդյունքը օգտագործվում է որպես փաստարկ՝ ոլորտը կրկին չֆինանսավորելու համար։ Արդյունքում պետությունը կարծես ինքն է ստեղծում գիտության թուլացման պայմանները, ապա այդ թուլությունը ներկայացնում է որպես ոլորտի «անարդյունավետության» ապացույց։

Գիտության նկատմամբ պետական վերաբերմունքի խորքային խնդիրը միայն գումարի չափը չէ, այլ նաև այն չափանիշները, որոնցով գնահատվում է գիտական աշխատանքը։ Վերջին տարիներին գիտության ոլորտում հաճախ առաջ են մղվում պահանջներ, որոնք արտաքինից կարող են թվալ ժամանակակից և չափելի, բայց իրականում կարող են խեղաթյուրել գիտական աշխատանքի բուն էությունը։ Հրապարակումների թիվը, վարկանիշային ամսագրերում հոդվածների քանակը, հղումների ցուցանիշները, միջազգային շտեմարաններում ընդգրկվածությունը, նախագծերի հաշվետվական արդյունքները կարևոր գործիքներ են, բայց դրանք չեն կարող դառնալ գիտական արժեքի միակ չափանիշը։ Գիտությունը չի կարելի վերածել միայն թվերի մրցույթի, որովհետև թվերը կարող են չափել ակտիվությունը, բայց միշտ չէ, որ չափում են խորությունը, նորարարությունը, գաղափարի հեղափոխականությունը կամ ազգային նշանակությունը։ Եթե գնահատման համակարգը նախապատվությունը տալիս է միայն քանակին, ապա ավելի շատ խորքային հետազոտություն կատարող գիտնականը կարող է դուրս մնալ մրցակցությունից, իսկ թվային ցուցանիշներով առաջնորդվողը՝ ստանալ առավելություն։ Սա ոչ միայն անարդար է, այլև վտանգավոր, որովհետև խրախուսում է ձևական արտադրողականությունը՝ իրական գիտական խորության փոխարեն։

Մյուս կողմից, Հայաստանի գիտական քաղաքականության մեջ պետք է շատ հստակ տարբերակել գիտության ուղղությունների առանձնահատկությունները։ Չի կարելի նույն մեխանիկական չափանիշներով գնահատել ֆիզիկոսին, կենսաբանին, մաթեմատիկոսին, պատմաբանին, լեզվաբանին, իրավագետին, հնագետին, փիլիսոփային կամ հայագետին։ Յուրաքանչյուր ուղղություն ունի իր արդյունքի բնույթը, ժամանակային ցիկլը, հրապարակման մշակույթը, միջազգային տեսանելիության պայմանները և հասարակական ազդեցության ձևը։ Բնական և տեխնիկական գիտություններում հոդվածների միջազգային հրապարակումը կարող է լինել կարևոր չափանիշ, որովհետև գիտական լեզուն և ստանդարտները մեծ մասամբ գլոբալ են։ Բայց հայագիտության, պատմագիտության, լեզվաբանության, իրավական հետազոտությունների, մշակութաբանության և հասարակական գիտությունների մի մասում արդյունքի արժեքը հաճախ չի չափվում միայն միջազգային ամսագրում տպագրվելով։

Հայոց պատմության, հայկական իրավաքաղաքական փաստարկների, Արցախի, ցեղասպանության, մշակութային ժառանգության, միջնադարյան ձեռագրերի, լեզվի, ինքնության, եկեղեցական պատմության, բանասիրության, սահմանային տարածքների պատմական հիշողության կամ տարածաշրջանային քաղաքականության վերաբերյալ գիտական աշխատանքը կարող է ունենալ կենսական ազգային նշանակություն, նույնիսկ եթե այն չունի նույն միջազգային մեջբերման դինամիկան, ինչ կենսաքիմիայի կամ ինժեներական գիտությունների հոդվածը։ Եթե պետությունը հայագիտությունը գնահատում է միայն արտաքին ցուցանիշներով, ապա կարող է անտեսել այն գիտելիքը, որը ձևավորում է հասարակության ինքնընկալումը, պետական փաստարկների բազան և ազգային հիշողության գիտական պաշտպանությունը։

Հայագիտության նկատմամբ հատուկ ուշադրությունը ոչ թե ռոմանտիկ կամ նոստալգիկ պահանջ է, այլ անվտանգային անհրաժեշտություն։ Ժամանակակից աշխարհում պայքարը միայն ռազմական կամ տնտեսական չէ, այն ընթանում է նաև պատմական նարատիվների, իրավական փաստարկների, մշակութային ժառանգության սեփականության, քարտեզների, ակադեմիական հրապարակումների, միջազգային գիտաժողովների, հանրագիտարանների, կրթական ծրագրերի և թվային հարթակների մակարդակում։ Տարածաշրջանում Հայաստանի շուրջ ընթացող պայքարը հաճախ ներառում է պատմության վերաշարադրում, մշակութային ժառանգության ծագման վիճարկում, տեղանունների փոխում, փաստերի աղավաղում, միջազգային լսարանների համար նոր նարատիվների ստեղծում և իրավաքաղաքական հիմքերի կառուցում։ Եթե Հայաստանը թուլացնում է հայագիտությունը, ապա ինքն է դատարկում այն դաշտը, որտեղ ուրիշները շատ ակտիվ են գործում։ Հայագիտությունը պետք է լինի ոչ թե փակ ակադեմիական կղզի, այլ ժամանակակից, միջազգային լեզուներով խոսող, փաստարկված, մեթոդաբանորեն ուժեղ, թվայնացված, միջդիսցիպլինար և պետականորեն պաշտպանված ոլորտ։

Գիտության զարգացումը նաև տնտեսության զարգացման նախապայման է։ Հայաստանի տնտեսությունը չի կարող երկարաժամկետ մրցունակ լինել միայն առևտրի, շինարարության, ծառայությունների կամ վերաարտահանման պատահական հնարավորությունների վրա հիմնվելով։ Այդ ոլորտները կարող են ժամանակավոր աճ ապահովել, բայց չեն ստեղծում այն խոր արտադրողականությունը, որը բարձրացնում է աշխատավարձերը, զարգացնում արդյունաբերությունը, մեծացնում արտահանման հնարավորությունները և ձևավորում բարձր հավել յալ արժեք։

ԱՐԹՈՒՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում

Digital Solutions in the Foreign Exchange Market: IDBank and Rate.Trading at DigiTec 2026Digital Solutions in One Ecosystem: IDBank at DigiTec 2026Ucom and Impact Hub Yerevan Wrap Up the Third Edition of Their Green Entrepreneurship Program SoftConstruct and the French University in Armenia Sign A New Memorandum of UnderstandingIDBank to Present a Unified Ecosystem Concept at DigiTec 2026Ucom Supports Annual Mini Whoop Drone Racing Armenia 2026 Competition in YerevanIDBank Presents the Rate.Trading Digital Platform at Toon Expo.Invest 2026The Second Khachaturian International Youth Competition Concludes at China National Opera House Under the Artistic Direction of Sergey Smbatyan "The network this time for COP17 was the most one of exceptional network we have ever had." The service quality by Team was highly appreciated by UN representative Rate.Trading: Large Transactions with Digital Management of Exchange Rate RisksVIVA Foundation Named November Beneficiary of “The Power of One Dram”Special Mortgage Offers: IDBank at Toon Expo: Invest 2026Vahe and Vigen Badalyan File Lawsuit Against 1in.am Seeking Protection of Their Business ReputationIDBank at the UBA Regional Conference: From Travel Solutions to Business OpportunitiesJoint statement by the parties consolidatted around the national agenda35% Discount for the 35th Anniversary on Selected IDBank CardsConverse Bank Expands Its International Capabilities Through Cooperation with Citibank N.A.Business loan pre-approval in five minutes — what did Unibank showcase in Gyumri?Converse Bank Expands Its International Capabilities Through Cooperation with Citibank N.A.Bratislava forum to debate Armenia’s strategic future Ucom Service Center in Artashat Reopens at a New Address Ucom and Republican Union of Employers of Armenia Sign Cooperation MemorandumCreate your Visa Digital from Unibank for purchases and transfers Ucom – Main Sponsor of the 21st International Microelectronics Olympiad IDBank and Idram Hold Financial Literacy Session for Young Chess PlayersUcom Supports Silicon Mountains 2026, Driving Innovation and Technological Development IDBank has issued perpetual coupon bonds for the first timeIDBank Supports the Reconstruction of the Spandaryan Canal: Commemorative Plaque Dedicated to the Project SignedIDBank and Idram Presented Several Environmental Initiatives at COP17Ucom Shares Its Experience in Private Sector Engagement in Nature Conservation at COP17 Blue Zone«Here’s the screenshot, the money has been transferred»: IDBank warns of fake payment scamsFirst Steps in Your Career with IDBank: 16th Cycle of IDream LaunchedDigital Architecture for a Sustainable Future: IDBank's Article in Regional Post MagazineRate.Trading. New Digital Culture of Currency ExchangeDigital Future and Sustainable Development: IDBank's Chairman of the Management Board in an Interview with ForbesApplications Now Open: Armenian Virtuosos International Academy-Festival 2027Book Published with Ucom’s Support Presented at COP17: “The Secret Path of Hovazadzor”Ucom Highlights the Role of Technology in Nature Conservation at COP17“The people of Stepanavan will show through their votes that every attempt to deceive them with videos is doomed to fail”: “Strong Armenia” Party With Ucom’s Support, SunChild Brings Cinema and Environmental Conservation TogetherYoung Musicians of the “Armenian Virtuosos” Program Perform in the COP17 A Birthday in Italy with UnibankIdram and IDBank Participated in the Opening of My Forest Armenia’s Pavilion at COP17Unibank Receives B++ Sustainability Alignment Rating from Agents for Impact GmbH Ucom Supported Yerevan Conservation Symposium 2026 as Strategic PartnerIDBank to Showcase Environmental and Innovative Initiatives at COP17New AI-Powered Wildlife Monitoring Camera Installed in Paruyr Sevak with the Support of Ucom35 Years of Trust: IDBank Celebrates with Its CustomersBusiness and mining leader Mark Cutifani to deliver keynote speech at the 3rd Mining Armenia Forum“From Classroom to Orbit”: With Ucom’s Support, “Space 1.0” Is Being Introduced in 15 Schools Across Armenia