Ինչ ազդեցություն կունենա Հայաստանի վրա Իրանի դեմ ուղղված ագրեսիան

Իրանի շուրջ ռազմական զարգացումները Հայաստանի համար հեռավոր հակամարտություն չեն։ Հայաստանը Իրանի հետ ունի ընդհանուր սահման, էներգետիկ և տնտեսական կապեր, իսկ Իրանի տարածքը Հայաստանի համար կարևոր տարանցիկ ճանապարհ է դեպի Պարսից ծոց և ասիական շուկաներ։ Հետևաբար, հակամարտության երկարաձգումը կամ Իրանի ներսում իրավիճակի ապակայունացումը կարող են անմիջական հետևանքներ ունենալ Հայաստանի տնտեսության, անվտանգության և արտաքին հաղորդակցությունների համար։

Առաջին ազդեցությունն արդեն տնտեսական է։ Արժույթի միջազգային հիմնադրամի գնահատմամբ՝ Մերձավոր Արևելքում պատերազմի հետևանքով առևտրային ուղիների խափանումները և նավթի գների բարձրացումը կարող են Հայաստանի տնտեսական աճը 2026 թվականին նվազեցնել մոտ 0.25 տոկոսային կետով։ Միաժամանակ, առևտրային խափանումներն ու նավթի թանկացումը կարող են գնաճին ավելացնել մոտ 1.5 տոկոսային կետ։

Հայաստանի և Իրանի միջև տնտեսական կապերն էլ փոքր չեն։ ՀՀ ԱԳՆ պաշտոնական տվյալներով՝ 2025 թվականին երկու երկրների առևտրաշրջանառությունը կազմել է շուրջ 768 մլն դոլար։ Սակայն խնդիրը միայն Հայաստան-Իրան ուղղակի առևտուրը չէ։ Մեղրիի անցակետով Հայաստան են հասնում նաև երրորդ երկրներից, այդ թվում՝ Չինաստանից եկող ապրանքներ։ Հետևաբար Իրանի տարածքում ճանապարհների, նավահանգիստների կամ այլ ենթակառուցվածքների աշխատանքի խափանումը կարող է թանկացնել փոխադրումները և վերջնական հաշվով՝ նաև որոշ ապրանքներ Հայաստանում։

Մյուս կարևոր հարցը էներգետիկան է։ Հայաստանն ու Իրանը տարիներ շարունակ իրականացնում են «գազ՝ էլեկտրաէներգիայի դիմաց» ծրագիրը։ Միաժամանակ, ԱՄՀ-ն նշում է, որ Հայաստանի գազի հիմնական մատակարարումը Ռուսաստանից է՝ երկարաժամկետ պայմանագրերով, հետևաբար Իրանից մատակարարումների հնարավոր խափանումն ինքնին չի նշանակում, որ Հայաստանը անմիջապես կմնա առանց գազի։ Սակայն տարածաշրջանային պատերազմի հետևանքով նավթի և այլ էներգակիրների համաշխարհային թանկացումը կարող է փոխանցվել Հայաստանի տնտեսությանը։

Առավել լուրջ կարող են լինել տրանսպորտային հետևանքները։ Իրանի տարածքով Հայաստանը կապվում է Պարսից ծոցի նավահանգիստների և ավելի հեռու՝ Հնդկաստանի ու ասիական այլ շուկաների հետ։ Երկարատև ռազմական գործողությունների դեպքում հնարավոր են բեռնափոխադրումների ուշացումներ, ապահովագրական և տրանսպորտային ծախսերի աճ, ինչպես նաև իրանական նավահանգիստների աշխատանքի սահմանափակումներ։

Կա նաև անվտանգության հարց։ Եթե Իրանի ներսում իրավիճակը կտրուկ ապակայունանա, Հայաստանը հարավում կարող է սահմանակից դառնալ շատ ավելի անկայուն տարածքի։ Այդ սցենարը կարող է մեծացնել սահմանային միջադեպերի, անօրինական զենքի շրջանառության և տարածաշրջանում ռազմական ակտիվության տարածման ռիսկերը։ Սակայն սա հնարավոր սցենար է, ոչ թե անխուսափելի զարգացում։

Մեկ այլ վտանգ հնարավոր միգրացիոն հոսքն է։ Եթե ռազմական գործողությունները խորանան և Իրանում անվտանգության վիճակը վատթարանա, Հայաստանի ուղղությամբ կարող են շարժվել ինչպես Իրանի քաղաքացիներ, այնպես էլ այնտեղ բնակվող հայեր։ Մեծ հոսքի դեպքում լրացուցիչ ծանրաբեռնվածություն կարող է առաջանալ բնակարանային շուկայի, սոցիալական ծառայությունների և պետական բյուջեի համար։

Պատահական չէ, որ դեռ փետրվարին Հայաստանի Անվտանգության խորհրդի գրասենյակում ստեղծվել էր միջգերատեսչական աշխատանքային խումբ՝ Իրանի շուրջ զարգացումների հնարավոր ազդեցությունները գնահատելու և համապատասխան միջոցառումներ իրականացնելու նպատակով։

Միևնույն ժամանակ Հայաստան-Իրան հարաբերությունները շարունակում են զարգանալ։ Հոկտեմբերին Հայաստանի և Իրանի արտգործնախարարները քննարկել են էներգետիկ, տրանսպորտային և ենթակառուցվածքային ծրագրերը՝ շեշտելով նաև Արաքսի վրա երկրորդ կամրջի կառուցման և երրորդ բարձրավոլտ էլեկտրահաղորդման գծի ավարտի կարևորությունը։

Այսպիսով, Past.am-ի դիտարկմամբ՝ Հայաստանի համար ամենամեծ վտանգը միայն Իրանի դեմ հարվածները չեն, այլ երկարատև պատերազմի և հարևան երկրի հնարավոր ապակայունացման հետևանքները։ Որքան երկար շարունակվի հակամարտությունը, այնքան մեծ կարող են լինել տնտեսական, տրանսպորտային, էներգետիկ և անվտանգային ռիսկերը Հայաստանի համար։

Իրանի կայունությունը Հայաստանի համար ոչ միայն հարևան երկրի ներքին խնդիր է․ այն անմիջականորեն կապված է Հայաստանի հարավային սահմանի անվտանգության և արտաքին աշխարհի հետ հաղորդակցության հնարավորությունների հետ։