Ի՞նչ տեսք ունի ճապոնական «մաֆիան». «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

 Շատերն են երևի լսել «Յակուձա» անունը, ինչպես, օրինակ՝ «Կոզա Նոստրան», «Սինալոան» և այլն: Իսկ ի՞նչ է այն իրենից ներկայացնում:

Յակուձան (Yakuza) Ճապոնիայի կազմակերպված հանցավոր խմբերի ընդհանուր անվանումն է։ Դրանք պատմականորեն հայտնի են եղել խիստ հիերարխիայով, խմբային հավատարմությամբ, ներքին կանոններով և Ճապոնիայի որոշ տնտեսական ու հասարակական ոլորտների վրա ունեցած ազդեցությամբ։ Այն երբեմն համեմատվում է իտալական մաֆիայի հետ, բայց ունի իր առանձնահատկություններն ու յուրատեսակ, տարբերվող պատմությունը։ Այն նաև հաճախ է պատկերվում ֆիլմերում և տեսախաղերում, որտեղ իրական հանցավոր գործունեությունը երբեմն ռոմանտիկացվում է։

Յակուձան մեկ օրում հիմնադրված կազմակերպություն չէ։ Ներկայիս ժամանակակից խմբերի պատմական նախորդները ձևավորվել են Ճապոնիայում՝ հիմնականում Էդոյի ժամանակաշրջանում (1603–1868)։ Դրանք ներառում էին երկու տարբեր տեսակի խմբեր։ Տեկիան (Tekiya) փողոցային վաճառականների և տոնավաճառների շուրջ ձևավորված խմբերի ամբողջություն էր։ Որոշ խմբեր վերահսկում էին առևտրի տարածքները, իսկ ժամանակի ընթացքում դրանց մի մասը ներգրավվել է հարկադրանքի և այլ հանցավոր գործունեության մեջ: Իսկ Բակուտոն (Bakuto) ավանդական խաղադրույքների և խաղերի շուրջ ձևավորված խմբավորում էր։ Դրանցում ընդգրկված խմբերից որոշներն էլ դարձել են ժամանակակից Յակուձայի պատմական նախորդները։ Այս խմբերը տարբեր էին ծագմամբ և գործունեությամբ, ուստի ճիշտ չէ ենթադրել, թե բոլոր տեկիաներն ու բակուտոները հանցագործներ էին։ Ժամանակի ընթացքում դրանց որոշ կառույցներ են զարգացել դեպի ավելի կազմակերպված հանցավոր ցանցեր։

1868-ից հետո սկսվել է Յակուձայի «արդիականացման» շրջանը: Ճապոնիայի տնտեսական և հասարակական արագ փոփոխությունների պայմաններում որոշ խմբեր ընդլայնվել են՝ կապեր հաստատելով աշխատուժի միջնորդության, շուկաների և տարբեր բիզնեսների հետ։ 1945-ին՝ պատերազմից հետո, տնտեսական անկայունությունն ու սև շուկան ավելի են նպաստել հանցավոր խմբերի ազդեցության աճին։

Յակուձայի ազդեցության գագաթնակետը եղել է 1960-ականներին: Նրա անդամների և հարակից անձանց ընդհանուր թիվը 1963 թվականին հասել է մոտ 184 հազարի՝ ըստ Ճապոնիայի ոստիկանության տվյալների։ 1992 թվականից հետո հանցավոր խմբերի գործունեությունը սահմանափակող օրենքներն ու հետագա միջոցառումները դժվարացրել են Յակուձայի տնտեսական գործունեությունը և հասարակական կապերը։ Իսկ արդեն 2000-ականներից սկսվել է երկարատև անկումը: Անդամների թիվը շարունակաբար նվազել է, իսկ Ճապոնիայում աճող խնդիր է դարձել ցանցային ու անկայուն հանցավոր խմբերի գործունեությունը։

Իսկ ինչո՞ւ է այդ կազմակերպությունը կոչվում Yakuza: «Յակուձա» անվան ծագման ամենահայտնի բացատրությունը կապվում է ճապոնական թղթախաղի մի անհաջող համադրության հետ՝ 8–9–3։ Ճապոներենում այդ թվերն արտասանվում են յա–կու–զա։ Որոշ խաղային ավանդույթներում այդ համադրությունը համարվում է անարժեք կամ ամենաանբարենպաստը։ Հետագայում այդ բառը կապվել է հասարակության լուսանցքում գտնվող խմբերի հետ։ Սա անվան ծագման ընդունված բացատրությունն է, թեև դրա պատմական մանրամասները բոլոր աղբյուրներում միատեսակ չեն ներկայացվում։ Յակուձայի ավանդական խմբերը կազմակերպվել են հիերարխիկ սկզբունքով՝ ընտանիքի նմանվող հարաբերություններով. Օյաբունը (Oyabun) խմբի ղեկավարն է, որը ներկայացվում է որպես «հայր», իսկ կրտսերները՝ որպես «որդիներ»։ Լինում են տարբեր աստիճանների ղեկավարներ ու անդամներ: Յակուձայի որոշ անդամներ հայտնի են մարմնի մեծ հատվածներ ծածկող ճապոնական ավանդական դաջվածքներով։ Դրանք երբեմն ծառայել են որպես խմբային պատկանելության կամ անձնական պատմության խորհրդանիշ, բայց դաջվածք ունեցող յուրաքանչյուր ճապոնացի, բնականաբար, Յակուձայի անդամ չէ։ Ընդ որում, դաջվածքների պատկերները խորհրդանշական են՝ վիշապներ, կարպ ձկներ, ծաղիկներ, դիցաբանական կերպարներ և այլն, որոնք հանդիպում են ճապոնական ավանդական արվեստում։ Յակուձայի հետ դրանց կապը չի նշանակում, որ այդ պատկերներն ի սկզբանե ստեղծվել են հանցավոր խմբերի համար։

Յակուձան մեկ միասնական կազմակերպություն չէ։ Այն բաղկացած է առանձին խմբավորումներից, որոնք կարող են մրցակցել միմյանց հետ։ Yamaguchi-gumi–ին (Յամագուչի-գումի) Ճապոնիայի ամենամեծ և պատմականորեն ամենաազդեցիկ հանցավոր խմբավորումներից մեկն է, որի կենտրոնը Կոբե քաղաքն է։ Sumiyoshi-kai–ն (Սումիյոշի-կայի) Տոկիոյի հետ կապված խոշոր խմբավորումներից է, որն ունի ցանցային ներքին կառուցվածք։ Inagawa-kai–ն (Ինագավա-կայի) Ճապոնիայի խոշոր ավանդական խմբավորումներից մեկն է, որի գործունեությունը պատմականորեն կապված է Տոկիոյի և հարակից շրջանների հետ։ Ներկայումս էլ այս խմբավորումները շարունակում են հիշատակվել Ճապոնիայի կազմակերպված հանցավորության վերաբերյալ պաշտոնական և լրագրողական հաշվետվություններում։

Ի տարբերություն այլ հանցավոր կազմակերպությունների՝ Յակուձան չունի հստակ գծված ազդեցության գոտիներ, իր կազմակերպության կառուցվածքում չի հենվում բարեկամական կապերի վրա և չի ձգտում գաղտնի պահել կազմակերպության ներքին հիերարխիան, անդամների թվաքանակն ու կազմը:

Այդ կազմակերպությունների միջազգային կապեր հնարավոր են տարբեր երկրներում, սակայն այստեղ կարևոր է չշփոթել ճապոնական մշակույթի, դաջվածքների կամ Յակուձայի մասին ֆիլմերի նկատմամբ հետաքրքրությունը իրական հանցավոր կազմակերպության գործունեության հետ։

ԿԱՄՈ ԽԱՉԻԿՅԱՆ

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում