ԱՄՆ-Ռուսաստան հարաբերությունները նաև ջերմ են եղել

INTERVIEW 25 February, 2016 16:00

Երբ Ռուսաստան-ԱՄՆ հարաբերությունների մասին է, բոլորս հակամարտություն ենք պատկերացնում, սառը պատերազմների շարան, պատժամիջոցներ, թեժ գոտիներ, Աֆղանստան, Իրաք, Սիրիա…

Ընթերցող լայն շրջանակներում քչերին է հայտնի, որ 19-րդ դարի վերջին, Ռուսաստանի եւ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների միջեւ եղել է փոխադարձ հարգանք: Ռուսական ցարական մամուլը ամերիկյան իշխանությունների եւ ժողովրդի մասին գովասանքով էր խոսում:

Օրինակ 1800-ականների վերջերին ռուսական «Օգոնյոկ» հանդեսում ԱՄՆ-ն եւ ամերիկացիները բացառապես դրականորեն են ներկայացված` ի տարբերություն անգլիացիների եւ հոլանդացիների: Ամսագրի ամենաառաջին համարում (1899 թվականի դեկտեմբեր) մեծ հոդվածով անդրադարձ է կատարվել ԱՄՆ առաջին նախագահ Ջորջ Վաշինգտոնին՝ վերջինիս մահվան 100-ամյակի կապակցությամբ: Այն ժամանակ ԱՄՆ-ն կոչվում էր Հյուսիս-Ամերիկյան պետություն: Հոդվածում Հյուսիս-Ամերիկյան պետությունը հորջորջվում է «մեծ»:

Դա այն ժամանակ էր, երբ այս երկու պետությունները, հետագայում՝ գերտերություններ, շահերի բախում չունեին, դեռեւս սառը պատերազմներ չկային: ԱՄՆ-Ռուսաստան պատմական հարաբերությունների մասին մեր հարցերին պատասխանում է ԵՊՀ Հայաստանի հարակից երկրների պատմության ամբիոնի դասախոս, պատմական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ Էդուարդ Զոհրաբյանը:

- Պարոն Զոհրաբյան, թվում է, թե ռուսների եւ ամերիկացիների միջեւ հակասություններն ու կոնֆլիկտները եղել են բոլոր ժամանակներում եւ հավերժ են: Բայց, փաստորեն, այդ հարաբերությունները լավ էլ բարիդրացիական են եղել: Ջորջ Վաշինգտոնը ռուսական մամուլում ներկայացվում է որպես հզոր գործիչ, ամերիկյան պարկեշտ ժողովրդի իմաստուն զավակ: Ինչպիսի՞ն էին երկու պետությունների միջեւ հարաբերությունները սրանից 130 տարի առաջ:

- Մինչեւ 19-րդ դարի վերջը եւ 20-րդ դարի սկիզբը Ռուսաստանում սոցիալիցիզմի գաղափարի տարածման դարաշրջանն էր: Իսկ այն, ինչ անում էր Ջորջ Վաշինգտոնը սեւամորթներին ստրկությունից ազատագրելու ուղղությամբ Հարավ-Հյուսիսի միջեւ պատերազմում, խրախուսվում էր նաեւ Ռուսաստանի կողմից: Ռուսական ազատ դեմոկրատական միտքը, հեղափոխական զանգվածները, բոլշեւիկյան սոցիալ-դեմոկրատական շարժման կողմնակիցները պաշտպանում էին Հյուսիսին: Ռուսաստանի եւ Ամերիկայի Հարավի դիրքորոշումները համընկնում էին:

- Սա նշանակո՞ւմ է, որ ցարական իշխանությունները նույնպես լավ վերաբերմունք ունեին Ամերիկայի նկատմամբ:

- Այդ ժամանակաշրջանում նրանք Ամերիկայի հետ այդպիսի խնդիրներ չունեին: Ռազմական բախումներ, պատերազմներ չեն եղել:

-Ե՞րբ Ամերիկան եւ Ռուսաստանը հասկացան, որ իրենք այլեւս համակիր երկրներ չեն եւ շահերի բախում ունեն:

- Խնդիրներ առաջացան կապված Ալյասկայի հետ, որովհետեւ Ամերիկան գնալով ուժեղ պետություն էր դառնում, ուզում էր ծավալվել: Իսկ նման ձեւով զարգացող երկրները կենսական տարածքների խնդիր ունեն: Մանավանդ, որ դա ոսկու պաշարներով հարուստ մի տարածաշրջան էր: Ալյասկան նաեւ ռազմավարական նշանակություն ունեցող տարածք էր՝ Հյուսիսը Արեւելքի հետ կապող օղակ: Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո` 20-ական թվականներին, Միացյալ Նահանգների քաղաքականությունը հետեւյալն էր. պարփակվել Ամերիկյան մայրացամաքում եւ մնացած երկրների հետ քաղաքական գործընթացներին ավելի քիչ մասնակցություն ունենալ: Բայց ահա Վուդրո Վիլսոնն այդ քաղաքականությունը շրջանցեց եւ առաջ քաշեց աշխարհի բոլոր գործընթացներին մասնակցելու քաղաքականությունը: Սկզբնական շրջանում Ռուսաստանը հանդես էր գալիս Անտանտի երկրների կազմում, բայց 1917 թ-ի Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո դուրս եկավ Ալյանսից, իսկ ԱՄՆ-ն մնաց դաշնակից Մեծ Բրիտանիային, Ֆրանսիային եւ մնացած համակիր երկրներին:

Միացյալ Նահանագներն այդ ժամանակ աշխարհում մեծ ազդեցություն չունեին: Նրան թույլ չէին տալիս մասնակցել շատ գործընթացների: Երկրորդ Աշխարհամարտի նախօրյակին իրավիճակը փոխվեց: ԱՄՆ-ն տնտեսական խնդիրներ ուներ, այնտեղ ճգնաժամ էր: Այդ ժամանակ Ռուզվելտն առաջ քաշեց նոր կուրսի քաղաքականությունը, որը ենթադրում էր Խորհրդային պետության հետ հարաբերություններ հաստատել, ճանաչել ԽՍՀՄ-ը` որպես պետություն:

Շահերը համընկնում էին այնքան ժամանակ, որքան ժամանակ նրանք միասին կռվում էին ֆաշիզմի դեմ:

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո ԱՄՆ-ն փոխեց դիրքորոշումը՝ ԽՍՀՄ-ին ոչ բարյացակամ տրամադրվելով: 1946 թ-ին Ֆիլադելֆիա քաղաքում հանդիպեցին Չերչիլը եւ Հարրի Տրումենը եւ, այսպես ասած, վարագույրը քաշեցին: Բայց խորհրդային պետությունը նույնպես որոշակի ծավալապաշտական խնդիրներ ուներ: Ահավասիկ, մինչ հիմա էլեկտրաէներգիայի, էներգակիրների, նավթի, գազի պաշարների համար անվերջ պատերազմներ են գնում:

-Կարո՞ղ ենք ասել, որ աշխարհը միշտ երկբեւեռ է եղել եւ այդպիսին էլ կգնա:

- Առանձին տարածաշրջաններում սեփական ազդեցությունը տարածելու եւ պահպանելու խնդիրը գերտերություններին հանգիստ չի տալիս: Եթե կա ազդեցություն, պետք է լինի նաեւ հակազդեցություն: Թե որ պետությունը ում կհակազդի, կախված է իրավիճակից:

Զրուցեց Գագիկ Աղբալյանը