Իրանը պրոհայկականից՝ պրոադրբեջանական

Օգոստոսի 8-ին Բաքվում կայացած Ադրբեջան-Իրան-Ռուսաստան եռակողմ հանդիպմանն անդրադարձել է «Իրազեկ քաղաքացիների միավորումը»:

Այս անգամ հոդվածի հեղինակն է փորձագետ Աննա Փամբուխչյանը: Ինչպես նա է նշում, նմանօրինակ եռակողմ տարածաշրջանային հանդիպում Իրանի մասնակցությամբ առաջին անգամ էր կազմակերպվում, եւ նախկինում Իրանը որեւէ հարավկովկասյան հանրապետության եւ ՌԴ-ի մասնակցությամբ եռակողմանի քննարկման չի մասնակցել:

«Թեեւ որպես այս հանդիպման կազմակերպման նախաձեռնող է ներկայացվում Բաքուն, հարց է ծագում՝ ինչո՞ւ Իրանը առաջին տարածաշրջանային քննարկման համար ասպարեզ ընտրեց հենց Ադրբեջանի մայրաքաղաքը: Թեեւ Իրանը Անդրկովկասի երեք հանրապետություններից ոչ մեկի հետ վառ արտահայտված հակասություններ չունի, այդուհանդերձ, Ադրբեջանի հետ նրա հարաբերությունները տասնամյակներ շարունակ որոշակի լարվածություն ունեցել են: Թեհրանի հարաբերությունները Հայաստանի եւ Վրաստանի հետ, ընդհակառակը, հետխորհրդային շրջանում միշտ զգալիորեն ավելի ջերմ են եղել»,- նկատել է փորձագետը:

Նա նշել է, որ, ի տարբերություն Ադրբեջանի, Հայաստանի հետ Թեհրանի հարաբերությունները նախկինում ամենաջերմն էին՝ առնվազն այնքանով, որ Իրանի դեմ պատժամիջոցների կիրառման ժամանակաշրջանում Հայաստանին մեղադրում էին Իրանի հետ անօրինական բանկային գործարքներ կատարելու փորձի մեջ:

«Մեղադրանքներն էլ, միջազգային հանրության առջեւ բարձրաձայնողն էլ Ադրբեջանն էր: Այդուհանդերձ, Իրանը՝ որպես տարածաշրջանային համագործակցության նոր ֆորմատի գործընկեր, ընտրեց Ադրբեջանին»,- ասել է Փամբուխչյանը:

Ըստ նրա՝ այս ընտրությունը պայմանավորված է երեք հիմնական պատճառով.

1) Հայաստանի դիվանագիտական օղակների դանդաղկոտությունը: Քանի դեռ Ադրբեջանի դիվանագետները բազմաթիվ հանդիպումներ են անցկացնում Իրանի կառավարության հետ եւ կնքում համաձայնագրեր, ՀՀ արտգործնախարարությունը հազիվ հասցնում է հուշագրեր կնքել: Ավելին, ԵԱՏՄ-ին Հայաստանի անդամակցումից հետո ցանկացած տնտեսական պայմանագիր Հայաստանի եւ Իրանի միջեւ պետք է Մոսկվայի կողմից էլ հավանության արժանանա, ինչն իր հերթին կապում է Հայաստանի ձեռքերը:

2) Չնայած նրան, որ դժվար է Իրանի հանդեպ պատժամիջոցների հանումից հետո ԻԻՀ-ՀՀ հարաբերությունների ընթացքը կտրուկ աճ անվանել, մի հարցում Հայաստանը կարողացել է այդուհանդերձ նախաձեռնող լինել, այն է՝ Իրանի եւ ԵՏՄ-ի միջև ազատ առեւտրի գոտու ստեղծումը: Թեեւ նախաձեռնությունը Հայաստանինն էր, սակայն փաստացի Ադրբեջանը կստանա դրա իրագործման հիմնական օգուտը, քանի որ բեռնափոխադրումները Իրանի եւ ԵԱՏՄ-ի միջեւ այսուհետ տեղի կունենան Ադրբեջանի տարածքով: Սա միայն Իրանի եւ Ադրբեջանի նախապատվություններով չի պայմանավորված:

Նմանօրինակ փոփոխությունը անհնար կլիներ առանց Մոսկվայի համապատասխան նախապատվությունների առկայության: Բաքվի եռակողմ հանդիպումը եւս մեկ անգամ հստակորեն ցույց տվեց Ռուսաստանի համար Ադրբեջանի կարեւորությունը: Ադրբեջանին ԵՏՄ-ին կապելու համար փաստորեն Մոսկվան տալիս է նրան կարկանդակներ՝ տնտեսական նոր շահերի տեսքով, մինչդեռ Հայաստանի արդեն իսկ քայքայված տնտեսությանը բաժին են հասնում միայն մտրակները:

3) Կարեւոր է նաեւ այն, որ Բաքվի եռակողմ հանդիպումը փաստացի եւս մեկ անգամ ամրագրեց Հայաստանի հանդեպ Իրանի վերաբերմունքի որոշակի փոփոխությունը: Նախ եւ առաջ փոխվել է Իրանի վերաբերմունքը Ղարաբաղյան հակամարտության նկատմամբ:

Եթե նախկինում Իրանը հնարավորինս չեզոք դիրք էր գրավում Ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման հարցում, ապա այդ չեզոքությունը կարծես գնալով ավելի եւ ավելի է չքանում: Մասնավորապես, Իրանը սկսել է պարբերաբար շեշտել Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը: Այս անգամ ևս ԻԻՀ նախագահ Հասան Ռոհանին, թեեւ աղոտ, սակայն հղում կատարել է տարածքային ամբողջականության սկզբունքին եւ խաղաղ ճանապարհով Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորման անհրաժեշտությանը:

ԻԻՀ նախագահը նաեւ Ալիեւ-Պուտին-Ռոհանի հանդիպման ընթացքում հայտնել է իր երկրի պատրաստակամությունը՝ մասնակցել խնդրի խաղաղ կարգավորման գործընթացին: Ուստի զարմանալի չէ, որ իրանցի վերլուծաբաններից ոմանք անցած օրերին ակտիվորեն պնդում էին ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորումը միջազգայինից տարածաշրջանային հարթակ տեղափոխելու անհրաժեշտության մասին: Այսպես, օրինակ, ԻԻՀ-ՌԴ հարաբերությունների եւ Եվրասիական տարածաշրջանի զարգացումների ուսումնասիրությամբ զբաղվող Ջահանգիր Քյարիմին կարծում է, որ պետք է տարածաշրջանային հարցերը կարգավորեն Իրանը, Ռուսաստանը եւ Թուրքիան:

Ավելին, ըստ նրա, Բաքվում Մոսկվան առաջին անգամ ցույց տվեց իր՝ այդ ուղղությամբ քայլեր ձեռնարկելու իր պատրաստակամությունը:

«Փաստորեն, Իրան-Ադրբեջան-Ռուսաստան տնտեսական հարաբերությունների կտրուկ աճի եւ Բաքվում կայացած Ալիեւ-Պուտին-Ռոհանի քննարկումները միանշանակ վկայում են ՀՀ տարածաշրջանային քաղաքականության եւս մի ձախողման մասին, քանի որ տարածաշրջանի միակ իսկապես չեզոք երկիրը բռնել է ապաչեզոքացման ուղին»,- ասել է նա: