Մշակնե՞ր, թե «միջնորդներ»

Գրահրատարակչական ոլորտի անցյալը

Մինչև հիմա պետությունը գրահրատարակչական ոլորտի «զարգացմանը» նպաստել է երկու ծրագրերով: Գրքերը տպագրվել են պետական պատվերով կամ պետական աջակցությամբ: 

Այս ծրագրերով տպագրված գրքերի տպաքանակները տարիներ շարունակ կուտակվել են «Գիրք» հիմնադրամի պահեստում, որտեղից պետք է բաժանվեին գրադարաններին, բայց շատ դեպքերում այդպես էլ ընթերցողին չեն հասել: Հաճախ հրատարակչությունները, հավելագրումներ անելով կամ սահմանված տպաքանակները չտպագրելով, եկամուտներ են ապահովել իրենց համար և շահագրգռված չեն եղել գիրքը շուկա հանել և վաճառել: Գրողները արժանապատիվ հոնորարներ չեն ստացել, եթե ընդհանրապես ստացել են: Ստացվել է, որ այս ծրագրերի արդյունքում պետությունն ու գրողը տուժել են և շահել է անբարեխիղճ հրատարակիչը: 

Գրահրատարակչական ոլորտի ապագան

Հիմա քննարկվում է այս մեխանիզմը փոխելու հարցը: Շրջանառվող գաղափարներից մեկը գրքերի տպագրության համար նախատեսված փողը գրադարաններին հատկացնելն է, որպեսզի գրադարանային ֆոնդերը համալրվեն: Այս դեպքում հարց է առաջանում, թե ո՞վ է կազմելու հրատարակչություններից գնվող գրքերի ցանկը: Մի նոր հանձնաժողո՞վ է կազմվելու, թե գրադարանների տնօրեններն են որոշելու այն: Իհարկե, նախընտրելի է երկրորդ տարբերակը, որովհետև ապակենտրոնացումը նվազեցնում է համակարգային կոռուպցիայի վտանգը: Չի բացառվում, որ որոշ գրադարանների տնօրեններ հրատարակիչների հետ ստվերային պայմանավորվածություններ ձեռք բերեն, բայց եթե վերևից իջեցված հրահանգ չկա, ապա դա հեշտ է բացահայտել: Սակայն այս դեպքում էլ վտանգ կա, որ պետական գնումների շրջանակից դուրս կմնա ժամանակակից գրականությունը: Այս համակարգի ներդրման պայմաններում խոշոր հրատարակչությունները մրցակցային առավելություն կստանան, որովհետև գրադարաններին ներկայացնելու շատ գրքեր կունենան, իսկ փոքրները կդժվարանան իրացնել իրենց արտադրանքը, որովհետև ստիպված են լինելու աշխատել ոչ թե մշակույթի նախարարության, այլ բազմաթիվ գրադարանների տնօրենների հետ: Չվաճառվող գրականության տպագրությունը կպակասի, սակայն չվաճառվող միշտ չէ, որ նշանակում է անորակ, հաճախ ճիշտ հակառակն է: Գրողները կզրկվեն պետական աջակցությամբ գիրք տպագրելու «հաճույքից», բայց այն գրքերը, որոնք հրատարակիչը կտպագրի, գրադարանների գնումների ցանկերում հայտնվելու դեպքում հավելյալ փոքր եկամուտ կբերեն հրատարակչին և հեղինակին: 

Մշակներ և «միջնորդներ» 

Մշակույթի նախարարը խնդիրներին ծանոթանալու համար գրողների հետ չհանդիպեց, այլ հրատարակիչների, գրախանութների տերերի: Պետությունը հողի և գրականության մշակների հետ առընչվում է միջնորդների միջոցով: Իր աջակցությունն էլ միջնորդների միջոցով է տեղ հասցնում, բայց հաճախ այդ աջակցությունը ոչ միայն չի օգնում զարգանալ, այլև վնասում է: Գյուղացու հետ պետությունը հարաբերվում է բանկերի, դիզվառելիք ու պարարտանյութ ներկրողների, պետությանը գյուղմթերք մատակարարող կազմակերպությունների միջոցով, գրողի հետ՝ հրատարակիչների ու ֆինանսավորում ստացող գրական պարբերականների: Բայց այնպես է ստացվում, որ գյուղատնտեսական վարկերի, դիզվառելիքի, պարարտանյութի սուբսիդավորումից շահում են բանկերը, գյուղմթերք մատակարարողները, դիզվառելիք ու պարարտանյութ ներկրողները, գրահրատարակչական ոլորտի աջակցությունից՝ հրատարակիչներն ու գրական պարբերականների սեփականատերերը, իսկ հողի ու գրականության մշակները էդ աջակցության խերը չեն տեսնում: 

Միջնորդների այս համակարգը պետական բյուջեն թալանելու համար է: Այդ «միջնորդների» գերակշիռ մասը պաշտոնյաների ու նրանց յուրայինների բիզնեսներն են: Հրատարակիչները, գրական պարբերականները գրողին շահագործելով` «ծամել» են պետական բյուջեն, բանկերն ու մատակարարող ընկերությունները՝ գյուղացիներին: 

Մշակույթի նախարարության 2016 թվականի բյուջեով պետական մամուլի հրատարակման համար շուրջ 73, իսկ ոչ պետական մամուլի հրատարակմանը աջակցելու համար շուրջ 49 միլիոն դրամ է հատկացվել: Սակայն այսօր Հայաստանում չկա պետական աջակցություն ստացող գեթ մեկ գրական պարբերական, որը հոնորար է վճարում գրողներին: Ուրեմն ո՞ւմ է պետք այդ աջակցությունը: Պարբերականների սեփականատերերի՞ն: 

Ուրեմն ինչո՞ւ է նախարարությունը օժանդակում նման պարբերականներին, եթե նախապայման չի դնում, որ պետության տված փողը պետք է հոնորար վճարվի հեղինակներին: 

Մշակույթի նախարարության բյուջեով միայն 2016 թվականին գրքերի տպագրության համար շուրջ 126 միլիոն դրամ է նախատեսված եղել: Այս աղքատ երկրում, որտեղ շատ երեխաներ դպրոց գնալու համար շոր ու կոշիկ չունեն, շատերը կիսաքաղցած են պառկում քնելու, այդ թվում՝ գրողների երեխաները, մի քանի հրատարակչություններ մեջ–մեջ են արել 126 միլիոնը, իսկ դրա դիմաց պետությունը պահեստում դարսված գրքերի տպաքանակներ է ստացել, որոնց հետ չգիտի ինչպես վարվել: 

Եթե այդ 126 միլիոնի մի մասը մրցանակների, դրամաշնորհների, հոնորարների տեսքով հասներ գրողներին, ապա և գրականության զարգացում կլիներ, և ընթերցանության աճ, և հրատարակչական բիզնեսի զարգացում: Մինչև հիմա պետությունը «միջնորդների» շահն է պաշտպանել ու խրախուսել մշակների շահագործումը: Պետությունը պետք է ընտրի` «գրահրատարակչական ոլո՞րտն» է գարգացնում, թե գրականությունը, բանկերին ու մատակարարող ընկերությունների՞ն է օժանդակում, թե գյուղատնտեսությանը:

Համբարձում Համբարձումյան