ԼՂ պատերազմի տարիներին «Սադվալը» պետք է երկրորդ ճակատ բացեր Բաքվի դեմ Ինչո՞ւ ՀՀ իշխանությունները տապալեցին այդ ծրագիրը

Ղարաբաղյան պատերազմի տարիներին մարտի դաշտը միայն ռազմաճակատը չի եղել: Նորանկախ Հայաստանի իշխանությունները, ավելի կոնկրետ ազգային անվտանգության համար այն ժամանակվա պատասխանատուները և նրանց համախոհները ծրագրել և իրականացրել են շատ ավելի հեռահար ու լայնամասշտաբ ծրագրեր, որոնցից մեկի վերջնարդյունքում Ադրբեջանի Հանրապետություն որպես այդպիսին պետք է ընդհանրապես չլիներ: Մեկ անգամ մենք արդեն անդրադարձել ենք այս հարցին և ներկայացրել այդ ծրագրի համար պատասխանատուի` այդ օրերին ՀՀ նախագահի ազգային անվտանգության գծով խորհրդական Աշոտ Մանուչարյանի խոսքը:
Ո՞րն էր ծրագրի էությունը:

Կար հետևյալ պատկերացումը` որևէ ժողովուրդ, որ ապրում է իր հայրենիքում, չպետք է հալածանքների ենթարկվի, պետք է ազատ զարգանալու հնարավորություն ունենա: Եվ այն պետությունները, որոնց տարածքում գտնվում են այդ ժողովուրդները, պետք է կարողանան գտնել պետական կազմավորման ինչ–ինչ բանաձևեր, օրինակ` կոնֆեդերացիա: Իսկ Ադրբեջանում ապրում էին թալիշներ, լեզգիներ, թաթեր և այլ ժողովուրդներ: Ուստի պետք է ստեղծվեր «Ադրբեջանական կոնֆեդերացիա», որտեղ այդ ժողովուրդները կունենային պետական կազմավորման իրենց ձևը: 

Եվ ահա այս բարդ, բայց իրատեսական ծրագիրը կյանքի կոչելու համար ստեղծվում են տարբեր խմբեր, խորհուրդներ, որոնք սերտ հարաբերություններ են հաստատում այդ ժողովուրդների ներկայացուցիչների հետ և համագործակցում ընդհանուր նպատակն իրացնելու շուրջ:

Ահա, այդպիսի մի խորհրդի համակարգումն ստանձնում է արձակագիր, հրապարակախոս Բակուր Կարապետյանը:

1992–93 թվականներն էին: Ադրբեջանում ապրող ժողովուրդները պատերազմը պատեհ առիթ էին համարում` անկախանալու և ադրբեջանական լծից ազատվելու համար: Լեզգիները, որ բնիկ ժողովուրդ են, Սամուր գետով բաժանված էին երկու մասի: Մի մասն ապրում էր Ադրբեջանի տարածքում, մյուս մասը` Դաղստանի:
Դաղստանում գործում էր լեզգիների «Սադվալ» կազմակերպությունը, որն այն ժամանակ շատ հզոր կառույց էր: Ու հենց նրանց հետ էլ սկսում է համագործակցել Բակուր Կարապետյանը: Նա մեկնում է Դաղստանի մայրաքաղաք Մախաչկալա: Եվ այնտեղից փորձում կյանքի կոչել իր նպատակները:

Ծրագիրը հստակ էր: Անհրաժեշտ էր բացել պատերազմական երկրորդ ճակատ: Նման հարվածի ադրբեջանցիները նույնիսկ հոգեբանորեն չէին դիմանա:
Սամուր գետի երկայնքով` Դաղստանի կողմից պատրաստվում են 12 ճամբարներ: Բոլոր մարտիկներն ապահովված էին զենք–զինամթերքով, անհրաժեշտ ամեն բանով: Հայկական կողմից զինյալներին պետք է միանար մեկ ջոկատ, որպեսզի, ինչպես Բ.Կարապետյանն է ասում, նրանք զգային` մենք իրենց թիկունքին ենք: Ու գլխավորը` հարվածը պետք է լիներ ուղիղ Բաքվի վրա: Դրան զուգահեռ հայկական զորքերը Արցախի կողմից պետք է գրոհեին դեպի Մինգեչաուր և Բելականի, Զաքաթալայի շրջաններ: Իսկ դա նշանակում էր, որ մեր հսկողության տակ էին հայտնվում Ադրբեջանի կոմունիկացիաները` այդ տեղով էր անցնում Բաքու–Թբիլիսի երկաթուղին, բացի այդ, Հայաստանը ցամաքային կապ էր ստանում Ռուսաստանի հետ, քանի որ Բելական և Զաքաթալա շրջանները գտնվում են Ռուսաստանի հետ սահմանին:
Այս ծրագրից տեղյակ էր նաև Ռուսաստանը: Նա չէր միջամտում, բայց ապահովում էր թիկունքը:

Բայց այն պահին, երբ պետք է ծրագիրը մեկնարկեր, որտեղից որտեղ Հայաստան է ժամանում ԱՄՆ պետքարտուղարի անվտանգության գծով այն ժամանակվա տեղակալը: Վերջինս հանդիպում է ՀՀ ղեկավարության հետ և հորդորում զերծ մնալ նման ծրագրեր իրականացնելուց: Ու մեր երկրի վրա սկսվում է ճնշում գործադրվել այն մասով, որ իբր շատ արդյունավետ ճանապարհով ԱՄՆ–ն կապահովի խաղաղություն տարածաշրջանում, և որ մենք պետք է ուղղակի հրաժարվենք մեր նախագծերից: Ինչպես հետո պարզվեց, համագործակցության և խաղաղության` ամերիկացիների առաջարկած մեխանիզմը Մինսկի խումբը կամ Մինսկի գործընթացն էր: Ըստ ամերիկացիների՝ դա պետք է գործեր շատ արագ և շատ արդյունավետ:

Հայաստանի ղեկավարությունը համաձայնեց ամերիկացիների այս առաջարկին: Բայց միաժամանակ որոշեց «պատժել» վերը նշված ծրագիրն իրականացնել ցանկացողներին: Սկսեցին հալածել խմբի անդամներին: Այդ ալիքի տակ պաշտոնանկ արվեց նաև այն ժամանակ պաշտպանության նախարար Վազգեն Մանուկյանը: «Նա էլ չգիտեր, թե իրականում մենք ինչ ենք անում: Կարծում էր, թե ես Շուշիում դաշնակցական գունդ եմ ստեղծում: Հետո հանդիպեցինք, ու ես բացատրեցի, թե իրականում ինչ է եղել»,– հիշում է Բակուր Կարապետյանը:
…Ու ծրագիրը տապալվեց:

Արփի Սահակյան