Հայ թագավորների աճյունների գաղտնիքը՝ ի՞նչ են ցույց տվել Արագած լեռան ստորոտին գտնվող եկեղեցում արված պեղումները (ֆոտո)

Առասպելում ասվում է՝ բազմաթիվ արշավանքներից հետո պարսից արքա Շապուհ 2-րդ Մեծին (309-379 թթ) այդպես էլ չի հաջողվում ստրկացնել Հայաստանը։ Նրա քրմերը խորհուրդ են տալիս գողանալ հայ թագավորների աճյունները , որպեսզի երկիրը զրկվի իր ուժից ու պարսիկները հեշտությամբ ստրկացնեն այն։ Պարսից զորքերը արշավում են Հայաստանի վրա, հասնում Եփրատի ակունքներին, մինչեւ Անիի դամբարան ու գողանում Արշակունիների աճյունները՝ Արամազդ աստծո հեթանոսական տաճարին կից գտնվող դամբարանից։

Հայկական զորքերին հաջողվում է ջախջախել պարսիկներին ու վերադարձնել թագավորական աճյունները ։ Բայց քրիստոնեական Հայաստանում բարդություններ են սկսվում հեթանոսական թագավորների աճյունի հուղարկավորման հարցում՝ հոգեւորականությունը դեմ էր, որ դրանք հուղարկավորվեն Սուրբ Վաղարշապատում՝ Էջմիածնում։ Այդ ժամանակ, ըստ ավանդույթի, Աղձք  վայրում՝ Արագածի ստորոտին, կառուցվում է հատուկ դամբարան՝ տարբեր սարկոֆագերով, ու որսորդական տեսարաններ պատկերող քանդակներով։ Աղձքը դարեր շարունակ համարվել է Արշակունիների դամբարանը։

Պեղումներ․ Առաջին պեղումները, որոնք իրականացվել են Աղձքում 19-րդ դարում, ոչ մի արդյունք չեն տվել։ Դամբարանում թագավորների աճյուններ չեն եղել։ Թվում էր, թե Շեհուպ արքան հասել էր իր նպատակին՝ Հայաստանի մեծ արքաների աճյունները անհետ կորել էին, ու դրա հետ մեկտեղ երկիրը զրկվել էր իր մեծությունից ու փառքից, նաեւ պետականությունից։

Պեղումների նոր փուլը՝ 2015-2016թթ, ինչպես վստահեցնում է մշակութապատմական ժառանգության ԳՀԻ-ի փոխտնօրեն, հնագետ Հակոբ Սիմոնյանը, մի փոքր բացել է գաղտնիքի վարագույրը այդ պատմության վրայից, ու առասպելը սկսել է պատմական ուրվագծեր ձեռք բերել։ Դամբարանի կողքին գտնվող եկեղեցու քարե հատակի տակ հայտնաբերվել են աճյուններով երեք աճյունատուփեր։ Դրանցից մեկի վրա խաչ է, որը վկայում է այն մասին, որ այդ աճյունները թաղվել են արդեն քրիստոնեական ժամանակաշրջանում։

Առասպելից բացի ուրիշ ի՞նչ է վկայում այն մասին, որ սափորներում հայտնաբերված աճյունները կարող էին պատկանալ հայ թագավորներին։ Հակոպ Սիմոնյանի խոսքով, նախ բոլոր ոսկորները ջարդված էին ու դա կարող է լինել այն բանի հետեւանքը, որ պարսիկները հապշտապ են դրանք հանել հողից ու իրենց հետ վերցրել։ Երկրորդ՝ մարդաբանական հետազոտությունները ցույց են տվել, որ ոսկորները պատկանում են տարբեր սեռերի ու տարիքի անձանց , ինչը վկայում է, որ դա ընտանեկան գերեզման է։ «Եթե դրանք սրբերի մասունքներ լինեին՝ կլինեին մեծահասակ տղամարդկանց, այլ ոչ թե երեխաների ու կանանց ոսկորներ։ Այսինքն պարսիկները դամբարանից առեւանգել են թագավորական ընտանիքների բոլոր անդամների աճյունները»,- ասում է նա։ Երրորդ, հնագետի խոսքով, այդ աճյունատուփերի մեջ հայտնաբերված որոշ ոսկորներ այրված էին, իսկ մենք գիտենք, որ մինչքրիստոնեական ժամանակաշրջանում թագավորների մարմինները դիակիզում էին։

Հակոբ Սիմոնյանի խոսքով իր հիպոթեզի օգտին է նաեւ այն փաստը, որ աճյունատուփերը թաղված էին այն ժամանակ արդեն գոյություն ունեցող եկեղեցու խորանի տակ՝ քարե շարանը քանդվել էր, տուփերն իջեցվել էին հողի մեջ, հետո նորից քարերը շարվել էին։ ԻՆչո՞ւ

«Պատերազմ էր ընթանում։ Հայաստանը պատերազմում էր Սասանյան պետության   դեմ, որը աշխարհի հզորագույն երկրներից էր։ Ու ամեն վայրկյան պարսիկները կարող էին նորից փորձել գողանալ ոսկորները։ Այսինքն դրանք պետք էր թաքցնել հնարավորինս հուսալի վայրում»,- ասում է գիտնականը ու հավելում, որ հիմնական դամբարանը կառուցվել էր ընդամենը մոլորեցնելու համար, քանի որ աճյունների մի մասը այնտեղ է թաղվված։ Չնայած սա ընդամենը հիպոթեզ է։ Ավելի ճշգրիտ տվյալների համար պետք են աճյունների լաբորատոր հետազոտություններ ու դրա համար ֆինանսավորում է պետք։

Հակոբ Սիմոնյանը մեզ ցույց է տալիս, թե ինչ է հաջողվել գտնել Աղձքում արդեն այս տարվա պեղումների ժամանակ ։ ՄԻ քանի վաղ քրիստոնեական գերեզմաններ՝ հայերեն գրություններով, թագավորական համալիրի, սրբերի ծառուղու մնացորդներ, որի մեջտեղով հոսում էր Արագած լեռան գագաթից իջնող սառը առվակը։ Այդ ամենը, Հակոբ Սիմոնյանի խոսքով, խոսում է այն մասին, որ այստեղ վաղ միջնադարում ապրում էին նշանավոր մարդիկ։