Տարածքների զիջման գնով անկախություն մեզ պետք չէ. արցախցիներ

«Ղարաբաղցուն տարածքների զիջման գնով անկախություն պետք չէ»։ Այս պնդումը միայն Արցախի Տող գյուղի բնակիչ Հենրիկ Մանգասարյանինը չէ, նույն կարծիքին է նաեւ նրա ընկերը, բարեկամը, հարեւանը։ Նա բոլորի արցախցիների անունից է հայտարարում՝ անգամ մեկ մետր տարածք զիջելու գնով ձեռք բերված ճանաչումը չեն ուզում։ Բանակցության սեղանին դրված լուծման սցենարները անընդունելի է համարում, բանակցային գործընթացին էլ լուրջ չի վերաբերում, ասում է՝ ձեւական բան է, փոխզիջման իր պարզ բանաձեւն է առաջարկում։ 

«Փոխզիջումն էն ա, որ Շահումյանը իրանց ձեռքին ա, Աղդամն ու մյուս տարածքներն էլ մեր մոտ պիտի մնան։ Արծվաշենը իրանց ա մնում, վերցրած հողն էլ մերն ա, փոխզիջումը էդ ա, էլ ուրիշ փոխզիջում չկա։ Ղարաբաղցին չի թողնի, որ տարածք հանձնեն։ Անկախությունը տարածքի հետ պիտի փոխե՞ն...  Քարվաճառը ո՞նց տանք, դա մեր պատմական հայրենիքն ա, Լաչինը ո՞նց տանք»,–զարմանում է մեր զրուցակիցը։

Նա կռիվ չի ուզում, տարածքներ զիջել՝ նույնպես, բայց եթե ընտրության առջեւ կանգնի, կռիվը կնախընտրի։  Ասում է՝ պիտի չլքես հողը, ապրես, շենացնես, որ այն քոնը դառնա. «էդ հողի վրա պիտի ապրես, որ հողը քոնը լինի, որ քո հողն ա, պիտի մեռնես էլ։ Պատերազմ ոչ մեկ չի ուզի, բայց որ կռիվը սկսվեց, պիտի տղերքիդ բանակ տանեն, ես էլ երկուսը ունեմ, որ սկսվեց կգնան, բա ինչ պիտի անեն, բոլորն էլ գնում են, մեր հողն ա, մենք էստեղ ենք ապրում, ուրիշ տեղ  չենք գնալու»։  Տողեցի Մանգասարյանն իր  խոսքերը հիմնավորում է՝ հիշեցնելով 90–ականների պատերազմի ծանր փորձը, երբ գյուղացիներն իրենց տներում ամրապնդվելով՝ մաքառեցին եւ գյուղը պահեցին։ Ասում է՝ հիմա էլ գյուղից չեն գնում, ջահելները գործ գտնում են, չեն նեղվում, այլ տեղից ավելին չեն ակնկալում։

Հենրիկ Մանգասարյան

Նրա միտքը լրացնում է համագյուղացի Ալեքսանգր Եգանյանը, որը հպարտությամբ ընդգծում է, թե  շարքային տողեցի չէ, այլ պատմական Մելիքական տոհմից։ Նրան հանդիպեցինք տոհմի հիմնադիր Մելիք Եգանի նստավայր Մելիքական ապարանքի ավերակների մոտ։ Մելիք Եգանը եղել է  Խամսայի մելիքությունների ընդհանուր կառավարիչ։ «Մելիք Եգանը սկի չի թողել, որ հողին տիրանան, տարեկան 7 հազար ոսկի է տվել Իրանի Շահին, որպեսզի տարածքը մտնող չլինի, մենք բա պիտի տա՞նք»,–վրդովվում է ազնվական ծագմամբ տողեցին ու շարունակում. «Ոչ մի դեպքում, համաձայն չենք, այս հողի վրա արյուն ենք թափել, անձամբ ես էլ գնալու եմ կռվեմ, պետք չէ բանակցել, դա ձեւական բան է։  Առաջին հերթին պիտի Ղարաբաղի ժողովրդի հետ բանակցեն, չեն կարա Հայաստանն ու Ռուսաստանը առանց Ղարաբաղի ժողովրդի դաբրոյի ինքնագլուխ գործի։  Բանակցությունները  ձեւականություն են, ոչ մի բան էլ չի լինելու»։

Պատմական  տոհմի ներկայացուցիչը ծայրահեղ դիրքորոշում ունի։ Չի ուզում, որ աշխարհը ճանաչի իրենց երկրի անկախությունը, եթե այն պետք է լինի տարածքների զիջման գնով. «Առաջ մտածում էինք՝ 18–20 տարեկանները բան չեն անի, բայց ապրիլի քառօրյա պատերազմը ցույց տվեց՝ 18 –20 տարեկանն ավելի ուժեղ է»,–հիմնավորում է դիրքորոշումը Ալեքսանդր Եգանյանն ու ծանր լռությունից հետո եզրահանգում՝ պատրաստ է 18–20 տարեկան զինվորի կորստին, տարածքային կորստին՝ ոչ։ «Ցանկալի ա՝ չլինի էդպիսի դեպքեր, բայց որ եղավ, էլի ենք կորցնելու, բա ոնց, պատրաստ ենք դրան...»։

Ալեքսանդր Եգանյան

Տողի արվեստի դպրոցի ուսուցչուհի Մարգարիտա Գրիգորյանը մատնացույց անելով դիմացի լեռները՝ հարցն ուղղում է բանակցողներին. «Ո՞ր տարածքը պիտի տանք, որ հետագայում մեզ ապահով զգանք, Ֆիզուլին հենա մեզ շատ մոտ է,  որտեղից ժամանակին ռմբակոծում էին, հիմա եթե Ֆիզուլին զիջենք, ի՞նչ ենք տեղը ստանում, ո՞նց ենք պաշտպանվում»։ «Անկախություն» պատասխանը չի գոհացնում ուսուցչուհուն։ Շարունակում է հարցադրումները. «Շատ մոտիկ է, ախր, ինչ գիտեք՝ տասը տարի անց ի՞նչ է լինելու, էդ նույն Ադրբեջանը չի՞ լինելու, թե՞ փոխվելու է։ Անկախությունը վստահության երաշխիք չէ, աա իմ կարծիքն եմ ասում, կասկածում եմ էդ երաշխիքին... Իմ ընկերները, հարազատները, իմ շրջապատի մարդիկ փոխզիջման պատրաստ չեն։ Ես իրենց անունից հայտարարում եմ... Ի՞նչը պիտի զիջենք, Լաչի՞նը, Աղդա՞մը, Ֆիզուիլի՞ն... Մենք նորից փակուղու մեջ ենք հայտնվում, նորից ապահով չենք զգալու մեզ»։ Տողից Ստեփանակերտ հարս եկած Մարգարիտա Գրիգորյանը իր ապրած ու տեսած կյանքից, քաղաքական գործընթացներից եկել է այս համոզման.  «Ավելի լավ է լինենք չճանաչված պետություն, քան տարածքային զիջման լուծման գնանք։ Զոհերը վշտացնում են, բայց ի՞նչ անենք, թողնենք նորից գնա՞նք»։ Արցախի հակամարտության հարցի լուծմանը լծված տեղական ու միջազգային ներկայացուցիչներին հիշեցնում է թարմ դեպքը՝ ապրիլյան պատերազմը. «Վստահ չեմ, որ փոխզիջումներից հետո ապահով կլինենք, Ղարաբաղի  ժողովուրդը պատրաստ չէ փոխզիջումների։ Եթե նույնիսկ  ճանաչեն Արցախի անկախությունը, վստահ չենք, որ 50 տարի հետո նույն քայլին չեն դիմելու»։ Տողի արվեստի դպրոցի ուսուցչուհին վստահեցնում է, որ ապրիլյան պատերազմի ժամանակ 800 հեկտար տարածքի կորստի հետ էլ չեն հաշտվում, այն վերադարձնելու համար ընդամենը հրամանի էին սպասում, ինչն այդպես էլ չեղավ։

Մարգարիտա Գրիգորյան