Քրդական խնդիրն ու Բարզանիի ողբերգությունը

Տարբեր գնահատականներով՝ մոտ 30 մլն քրդերն այնպիսի սփռված և անմիատարր էթնիկական պատկեր են ներկայացնում, որ աշխարհը հաճախ է նրանց մասնատված ժողովուրդ անվանում: Բրիտանացի դիվանագետ լորդ Քերզոնն, օրինակ, որ անհուսորեն էր փորձում ճանաչել քրդական ինքնությունը՝ հուսահատված գրեց, թե «առանց գրականության, միատարր լեզվի, կրոնի և համարյա առանց պատմության բազում ցեղախմբերի անցյալն այնքան մութ է, որ դժվար է որոշարկել՝ արդյո՞ք քուրդ են կոչել կոնկրետ էթնիկ ծագում և նկարագիր ունեցող մեկին, թե այն ինչ–որ ուրիշ բան է նշանակել: Օրինակ՝ անասնապահ»:

Իհարկե, կարելի է սրան հակադարձել՝ նշելով, որ քրդերի բախտն ուղղակի չի բերել ողջ Մերձավոր Արևելքում ցրված լինելու, պետականություն չունենալու և մի ընդհանուր սոցիալ–քաղաքական համակարգում ընդհանուր ինքնագիտակցության չհասնելու համար: Բայց դա միայն ճշմարտության մի կողմը կլինի: Եվ եթե նույնիսկ ապրիորի ընդունենք, որ անցած դարասկզբից այս կողմ քրդերն, այնուամենայնիվ, հասել են պետություն ունենալու ինքնագիտակցության, միևնույն է, խնդիրը շարունակում է անլուծելի թվալ ոչ միայն քրդերի՝ Թուրքիայում, Իրաքում, Իրանում և Սիրիայում ֆիզիկական/քաղաքական տրոհվածության հիմքով, այլև աշխարհաքաղաքական շահերի բախման արդյունքում: Նախ՝ ոչ ոք քրդերին միանգամից 4 պետություն նվիրելու շռայլության չի կարող գնալ: Իսկ եթե նույնիսկ մի հրաշքով հնարավոր համարենք Թուրքիայի, Իրանի, Իրաքի և Սիրիայի սանձահարումն ու ընդհանուր կամ ինչպես Թուրքիայի Քրդական բանվորական կուսակցությունն է սիրում ասել՝ Դաշնային Քուրդիստանի ձևավորումը, ոչ ոք չի կարող ասել, թե ինչպիսին կլինի Եփրատից մինչև Տիգրիս ու մինչև Անատոլիա ստեղծվելիք քրդական պետության էքզիստենցիալ/քաղաքական կողմնորոշումը, որ կարող է տատանվել աշխարհիկությունից մինչև իսլամական արմատականության հիմքի վրա աստվածապետական միապետություն:

Հետևաբար, նույնիսկ հրաշագործ կարողությունների դեպքում, աշխարհի ոչ մի ամենակարող խելագար տարածաշրջանի ու մոլորակի նման ձևափոխման չի գնա, և սա անհերքելի փաստ է:

Գալով իրաքյան քրդերին, որոնց ինքնորոշումը գոնե իրական է թվում Անկախության հանրաքվեից և նույնիսկ Բաղդադի հետ բախումներից ու ռազմավարական կարևոր կենտրոններից նահանջելուց հետո, «Փաստը» մի անգամ չի գրել, որ Էրբիլն արդեն բաց է թողել իր հաջողակ Պահը: Մեր տպավորությամբ (իսկ այն հիմնվում է ոչ թե պարզունակ զգացողությունների, այլ կոնկրետ վերլուծությունների վրա), քրդերն իրենց անկախության մասին պիտի ճիշտ այն պահին հայտարարեին, երբ իրաքյան բանակը, որ ներկայում մեկը մյուսի ետևից է վերահսկողություն սահմանում Քիրքուկից մինչև Սինջար և Նինվե, գլխապատառ փախչում էր ԴԱԻՇ–ից՝ հիշյալ տարածքներն ու բուն Քուրդիստանը թողնելով Փեշմերգայի պաշտպանության հույսին: Մի բան, որ վերջինս կատարելապես գլուխ բերեց: Իհարկե՝ ո՛չ առանց ԱՄՆ–ի, Գերմանիայի և նույնիսկ Ռուսաստանի օգնության: Ավելին՝ քրդերն այս ընթացքում պիտի լուծած լինեին ներքաղաքական գործընթացներին բնորոշ 2 հզոր կլանների սուր հակամարտությունը, և Քուրդիստանի ժողովրդավարական կուսակցության (ՔԺԿ) առաջնորդ, քրդական առաջնորդ Մասուդ Բարզանին ու Քուրդիստանի հայրենասիրական միության ղեկավար (ՔՀՄ) Պավել Թալաբանին պիտի այժմ ոչ թե իրար դավաճանության մեջ մեղադրեին՝ կիսելով Փեշմերգայի իրարամերժ մարտավարությամբ ղեկավարությունն ու շարունակելով վիճել նավթային եկամուտների համար, այլ միավորվեին ընդհանուր շահերի շուրջ: 

Այո, քրդերն այսօր մեղադրում են բոլորին, այդ թվում՝ Բաղդադի, Անկարայի և Թեհրանի առջև իրենց միայնակ թողած ԱՄՆ–ին: Բայց դժվար չէր հասկանալ, որ նախ՝ այդ արձագանքն անխուսափելի էր, բացի այդ՝ ԱՄՆ–ն արդեն իսկ շատ բան էր արել՝ 1998–ին զինադադարի համաձայնագիր հաջողացնելով ՔԺԿ–ի ու ՔՀՄ–ի միջև, զինել ու ֆինանսավորել էր նրանց՝ ամենևին մեղավոր չլինելով երկուսից էլ հոգնած նոր քաղաքական միավորների՝ Գորրանի, Քուրդիստանի իսլամական միության, Քուրդիստանի իսլամական խմբավորման ստեղծման, Փեշմերգայի հրամանատարության ճարպակալման և Էրբիլի առավել տրոհման հարցում: Ի վերջո, ԱՄՆ–ն բաց տեքստով հասկացրեց քրդերին, որ հենց այս խառը պահին անկախություն հռչակելով՝ Էրբիլը նաև իրեն է վատ դրության մեջ դնում: Իսկ եթե Բարզանին հենց դա էր ուզում և սադրեց Վաշինգտոնին՝ մտածելով, որ Բաղդադն ի վիճակի չի լինի առանց Իրանից ֆինանսավորվող Հաշդ Ալ–Շաաբիի ճնշել իրենց, ինչից հետո Իրանի նկատմամբ թշնամաբար տրամադրված ԱՄՆ–ն ու տեղի սունիներն անպայման կարձագանքեն կատարվողին, դարձյալ սխալվեց: Ակնհայտ է, որ Բաղդադի թուլության պահը կորցնելով՝ քրդերն այժմ կարող են անկախանալ միմիայն Իրաքի առավել լայն մասնատման համատեքստում, ինչն ի սկզբանե էր ներառված ԱՄՆ պլաններում, և որն ինչ–որ X պահի գուցե իսկապես իրականություն դառնա: Պարզից էլ պարզ է, որ Վաշինգթոնյ աժմ ամեն բան կանի, որպեսզի Իրաքյան Քուրդիստանն էլ չվերածվի «Մերձավորարևելյան Կոսովոյի», իսկ Բարզանին՝ անպատասխանատու Օջալանի, որն օրումեջ քաղաքական տեսակետներ ու մարտավարություն էր փոխում՝ ներկայում փտելով թուրքական բանտերում: Կարելի է ենթադրել նաև, որ նույն Թալաբանիի դեպքում, որին այժմ դավաճանություն է վերագրվում, ընտրվել է մասից հրաժարվելով՝ ամբողջը փրկելու մարտավարությունը: Ի վերջո, եթե ճշմարիտ է նրա ու Հաշդ Ալ Շաաբիի միջև առկա պայմանավորվածությունը, ինչը չէր կարող գլուխ գալ առանց Բաղդադի, նշանակում է՝ առայժմ գոնե Քիրքուկից փախած քրդերը կարող են վերադառնալ իրենց տները, որովհետև ՔՀՄ–ին այստեղ առնվազն 15 շրջաններում ինքնավար կառավարում են խոստացել, և դա էլ քիչ չէ՝ հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ Քիրքուկն, օրինակ, երբեք էլ Քուրդիստանի կազմում չի եղել...