Լուսիկ Ագուլեցի. «Տատս քոչվոր ադրբեջանցիներին լավաշ թխել ու տոլմա եփել էր սովորեցնում»

«Փաստ» օրաթերթը՝ ՅՈՒՆԵՍԿՕ–ն ու անջնջելի պատմություն կրողները շարքից

 

ՅՈՒՆԵՍԿՕ–ն հայկական ավանդական տոլման, ի վերջո, որակեց որպես ադրբեջանական կերակրատեսակ։ Կազմակերպության պաշտոնական կայքում զետեղված հաղորդագրության մեջ նշվել է, թե տոլման պատրաստվում է Ադրբեջանի ամբողջ տարածքում և համարվում կարևոր կերակրատեսակներից մեկը:

Նկարչուհի, ազգագրագետ, ՀՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ Լուսիկ Ագուլեցին ՅՈՒՆԵՍԿՕ–ի որոշման վերաբերյալ իր յուրահատուկ հակափաստարկն ունի: Այն անջնջելի պատմություն է, որի կրողը նաև նկարչուհին է: Հայկական ավանդական տոլմայի պատմությունը նկարչուհուն տեղափոխեց ծննդավայր՝ Նախիջևանի Գողթն գավառի Ագուլիս քաղաք:

«Ես Ագուլիսում եմ ապրել, ուր ամբողջ շրջապատն ադրբեջանցիներ էին: Այնտեղ հազարից ավելի հայկական տներ կային, և չկար մի տուն, որտեղ հայկական թոնիր չլիներ: Ամեն մի տուն 12–14 սենյակ ուներ, և այդ սենյակները շատ մեծ էին ու նման էին պալատների: Այնտեղ բոլորը հարուստ էին: Առևտրականներ էին ապրում, ու բոլորի երեխաները սովորում էին Ֆրանսիայում, Եվրոպայում, Լազարյան ճեմարանում: Շատ հաճախ հետ չէին վերադառնում Ագուլիս:

Հետզհետե Ագուլիսի երիտասարդությունը պակասեց: Իսկ այդ հարուստ հայ տներում ծառայում էին ադրբեջանցիները: Մենք ունեինք 12 սենյակ, որոնք լցված էին ամենաթանկարժեք գորգերով ու այլ իրերով: Գեղեցիկ այգիներ ունեինք, պահեստներ, որոնք լցնում էինք ամենաթանկարժեք չրերով: Հետո հայրս էլ գնաց օտարություն... Երեք օրում թուրքերը գրավեցին Ագուլիսը, իսկ հայ աղջիկներին տարան Թավրիզ ու մեկ ոսկով վաճառեցին: Ագուլիսում ինչ կար, մնաց ադրբեջանցիներին: Այդ ընթացքում պապս ու տատս վերադարձան Ադրբեջան:

Տատս այդ քոչվոր ադրբեջանցիներին լավաշ թխել, տոլմա ու ապուր եփել էր սովորեցնում: Հասարակ ապուր չէին կարողանում եփել: Սովորեցնում էր նաև կար անել, նոտաներ ու երաժշտություն»,– «Փաստ»–ի հետ զրույցում պատմեց նկարչուհին՝ հիշելով նաև ադրբեջանցի գրող Աքրամ Այլիսլիի «Քարե երազները» վեպը:

«Գրքում նա գրում է փոքրիկ աղջիկ Լուսիկի ու իր Հայկանուշ տատի մասին: Հայկանուշն իմ տատիկն է, Լուսիկը՝ ես: Եթե ադրբեջանցին է գրում հայի մասին, ով թուրքի ոջլոտ երեխային է լողացրել, ինչի՞ մասին է խոսքը: Էլ ի՞նչ խոսք կարող է լինել տոլմայի մասին: Մի ազգ, որը քոչվոր է, չի կարող նստակյաց կյանք վարող ժողովուրդներին հատուկ ճաշատեսակը ներկայացնել այնպես, ինչպես մյուս ազգերն են ներկայացնում: Նրանք գաղափար անգամ չունեն՝ տոլման ինչ է:

Տատս սովորեցնում էր, քուֆթա եփել, կամ՝ միսը ծեծել, տերևի մեջ դնել ու ճաշ եփել: Բայց տատս իրավունք չուներ լավաշ թխելուց ձեռք տալ խմորին: «Հարամ» էին համարում այն, որ տատս կարող է ձեռք տալ լավաշին: Առավոտյան ժամը 4–ին հինգ թրքուհի գալիս էին ու խմոր անում: Տատս ցույց էր տալիս, թե որքան ալյուր, ջուր, թթխմոր լցնեն: Այսպես հաց թխել, ճաշ եփել ու առհասարակ՝ արհեստ սովորեցին: Նրանք շատ բան սովորեցին հայերից»,–նշեց Լ. Ագուլեցին՝ ընդգծելով, որ սա միայն իր տատի պատմությունն էր, մինչդեռ նման շատ պատմություններ կան:

«Ինչքան ծառայեցին հայերի տներում՝ այդքան էլ սովորեցին: Ասում են չէ՝ թուրքին մի հավատա:

Նրանք կխոնարհվեն այնքան, մինչև դու խոնարհվես: Հենց խոնարհվեցիր՝ յաթաղանը վզիդ կգա»,– ընդգծեց մեր զրուցակիցը:

Դիտարկմանը, թե մենք թերացա՞նք, որ ՅՈՒՆԵՍԿՕ–ն նման որոշում ընդունեց, նկարչուհին պատասխանեց. «Մենք ուշ ենք գլխի ընկնում: Մենք մեր հարևաններին չենք ճանաչում: Տատս ու պապս 50 տարի ապրել են, չեն իմացել, որ իրենք էլ պետք է այնտեղից դուրս գան: Նրանք ամեն ինչ անում էին, շատ մտերիմ էին նրանց հետ, ամեն ինչ սովորեցնում էին: Տատս պահեց լամուկին, լողացրեց, կերակրեց, բայց լամուկը մեծացավ ու տնից հանեց իրեն: Շատ ցավալի է, իր տնկած ծառի, իր հողի տերը չդարձավ: Նրանից է, որ մենք հավատում ենք...»:

Լուսիկ Ագուլեցին շեշտեց, որ շատ այլազգիներ առաջին հերթին իրենց ճաշատեսակներն են ներկայացնում. «Մենք ևս պետք է առաջինը ներկայացնեինք: Ինչպես չինացին է իր սուշին ամբողջ աշխարհին ներկայացնում, մենք էլ մեր տոլմայի մասին պետք է հիշեցնենք: Պետք է բոլորն իմանան, որ այն մերն է»:

 

 

Աննա Բադալյան