«Կառավարության տնտեսական ծրագիրը լավն է, բայց կադրային ռեսուրսը մտահոգիչ է»

Կառավարությունը բոլոր ուղղությունները հաշվի առել է: Բացի այդ, ծրագրում ներառել է նաև Հայաստանի գործատուների հանրապետական միության կողմից հրապարակված վերլուծական նյութերում արտացոլված նկատառումներից մի քանիսը: Ընդհանուր առմամբ, միության նախագահ Գագիկ Մակարյանի կարծիքով, կառավարության ծրագիրը, որում կարմիր թելի նման անցում են տնտեսական բարեփոխումներին ուղղված քայլերը, դրական հույսեր են արթնացնում, քանի որ, երբ կառավարությունն իր խոստումը կկատարի և կներկայացնի նաև ցուցանիշներով հավելվածը, այդ դեպքում ավելի պարզ կդառնա, թե յուրաքանչյուր տարվա համար ծրագրից ինչ ակնկալիքներ պետք է ունենալ:

«Երբ ներկայացվի, օրինակ, 19 թվականի աշխատանքային պլանը, կերևա, թե կառավարությունը ինչ սպասելիքներ ունի ՀՆԱ–ի աճի, աղքատության, գործազրկության կրճատման, վարկային ծառայությունների տոկոսադրույքի կրճատման ուղղություններով: Այդ ժամանակ ամեն ինչ ավելի տեսանելի կդառնա»,– ասաց Գ. Մակարյանը:

Խոսելով պետական ծառայողներին պատասխանատվության ենթարկելու ինստիտուտի արդյունավետության բարձրացմանն ուղղված ծրագրերի մասին, ապա, ըստ Մակարյանի, այն ևս բավականին լավ է ձևակերպված ծրագրում, ինչը տնտեսության ու բիզնեսի զարգացման ամենակարևոր նախապայմաններից մեկն է:

Ամեն ինչ կախված է թափանցիկությունից

Կոռուպցիայի դեմ պայքարի կարևոր գործիքներից մեկը, սակայն, նոր կառավարության կարծիքով, կարող է լինել, օրինակ, օրենքով սահմանված որոշակի ոլորտներում գործունեություն ծավալող և պետական գրանցում ստացած իրավաբանական անձանց իրական սեփականատերերի բացահայտումը: Նրանց մասին տեղեկությունների ընդհանուր և հանրամատչելի հարթակի ներդրումը, ըստ գործադիրի, թույլ կտա ապահովել իրական սեփականատերերի վերաբերյալ տվյալների հրապարակայնությունը, ինչի համար նախատեսվում է ներդնել գործողությունների իրականացման ճանապարհային քարտեզ։

Գ. Մակարյանի կարծիքով, բոլոր տնտեսվարողների գործունեությունը մի քանի առումներով պետք է թափանցիկ լինի: Առաջին հերթին, բոլորի համար պետք է պարզ լինի, թե ովքեր են տվյալ բիզնեսի իրական հիմնադիրները: Այդ ինֆորմացիան պետք է լինի բաց բոլորի համար, որպեսզի երրորդ անձի անունով ձևակերպված և դրանից հետո ձևավորված շղթայի միջոցով հնարավոր չլինի կորցնել իրական սեփականատերերի հետքերը: 

«Պետք է պարզ լինի, թե տվյալ բիզնեսի թիկունքում ով է թաքնված, որպեսզի պետական պաշտոնյաները և նրանց ինտեգրված մարդիկ չկարողանան այդ ճանապարհով ձեռնարկատիրական գործունեություն ծավալել: Դա կհանգեցնի նրան, որ հնարավոր կլինի բացահայտել ինչ–ինչ եղանակով, պետական պաշտոնյաների կողմից այս կամ այն աղբյուրից կուտակած անլեգալ գումարների առկայությունը: Եվ նրանք այլևս չեն կարողանա երրորդ անձանց միջոցով գումարներ կուտակել, բիզնես գործունեություն իրականացնել ու թաքնվել երրորդ անձանց թիկունքում»,– ասաց Գ. Մակարյանը:

Բիզնեսի թափանցիկությունը բարձրացնելու երկրորդ գրավականը շրջանառության վերահսկողությունն է, իսկ երրորդ գործոնը՝ աշխատակազմի վերլուծությունը: Մակարյանի դիտարկմամբ, փորձը ցույց է տվել, որ այն ընկերություններն են իրականում թափանցիկ աշխատում, երբ պաշտոնյաները չեն միջամտում տվյալ բիզնեսի աշխատանքին և կուսակցության հովանու ներքո չեն փորձում բիզնեսը հովանավորող լծակներ ձևավորել: 

«Դա հնարավորություն կտա, որպեսզի պաշտոնավարման ընթացքում կամ դրանից հետո սուտ ու մուտ ընկերություններ չձևավորվեն, օֆշորներում չգրանցվեն, հասարակությունն էլ չիմանա, թե ով ով է: Բացի այդ, եթե գործարար միջավայրը առողջ լինի և ապահովվի արդար մրցակցություն, որը նույնպես կա կառավարության ծրագրում, մյուս կողմից հարկային օրենսդրությունն այնպիսին լինի, որ ձեռնարկատիրական գործունեություն իրականացնելն իր հարկերով և ստուգման մեխանիզմներով ձեռնտու լինի, աշխատավարձերից պահվող հարկերն այնպիսին լինեն, որ գործատուն շահագրգռված լինի իր աշխատակիցներին ձևակերպել, ոչ թե նրանց թաքցնելու մասին մտածի, ապա տնտեսությունը կսկսի նորմալ հունով զարգանալ»,– ասաց Գ. Մակարյանը: 

Ամփոփելով՝ Հայաստանի գործատուների հանրապետական միության նախագահը նշեց, որ համոզված է՝ կառավարության ծրագրում ներկայացված տնտեսական գործունեության թափանցիկության ապահովմանը վերաբերող հատվածը թույլ կտա պարզել նաև նախկին պաշտոնյաների և նրանց մերձավորների կողմից նախկինում կուտակած գումարների լեգիտիմությունը և հսկայական կարողություն ունենալու ճանապարհները, ինչը նույնպես մեծ խթան կհանդիսանա բիզնես միջավայրի հետագա կայուն զարգացման համար:

Բիզնեսը, աղքատության հաղթահարումը, սոցիալական պաշտպանությունն ու կրթության որակը

Կառավարության ծրագրում նշվում է, որ երկրում առկա աղքատության հաղթահարմանը, սոցիալական պաշտպանությանը և ժողովրդագրությանը նպաստելու համար, ի թիվս այլ քայլերի, պետք է զբաղվածության կարգավորման պետական ծրագրերի հասցեականությունը բարձրացվի: Այսինքն, նոր ծրագրերի ներդրման շնորհիվ հնարավոր կլինի աշխատաշուկայում երիտասարդների, հաշմանդամություն ունեցող անձանց, կանանց մրցունակությունը բարձրացնել: Բացի այդ, «կրթություն–աշխատաշուկա» փոխառնչությունների խթանման շնորհիվ հնարավոր կլինի գործատուների մոտ առկա թափուր աշխատատեղերը համալրել, ինչը նույնպես կհանգեցնի գործազրկության մակարդակի նվազմանը: 

Այս առումով Գ. Մակարյանը նշեց, որ եթե կրթօջախները սնվում են պետական բյուջեից, այսինքն, գործում են բոլորի կողմից վճարած հարկերի հաշվին, կրթությունը կազմակերպում են պետության կողմից տրամադրված շենքերում, դրան գումարած պետական բյուջեից գերատեսչական ծախսեր են իրականացնում, ապա այդ գերատեսչությունը պետք է կրթությունը զանգվածային ձևով հարմարեցնի աշխատաշուկայի պահանջներին, ոչ թե գործատուն մտածի մասնագետ կրթելու մասին:

«Եթե պետք է գործատուն ինքը մտածի, թե որտեղից պետք է մասնագետ հրավիրի, կամ պետք է իր գրպանից վճարի, որպեսզի իր պահանջներին համապատասխանող մասնագետ ունենա, ու ասի՝ դիպլոմդ պետք չի, արի ես քեզ կսովորեցնեմ, այսինքն, լրացուցիչ ծախս անի, ապա այդ դեպքում ինչ իմաստ ունի պետական պատվեր հասկացությունը: Այլ կերպ ասած, եթե, օրինակ, բիզնեսին ենթակառուցվածքներ են հարկավոր, բայց պետությունը ճանապարհներ չկառուցի, չվերանորոգի և նման խնդիրներ չկարողանա լուծել, ապրանքը ճանապարհներին օրերով կանգնած մնա, փչանա, ժամկետը լրանա, պարտավորությունների, տույժ ու տուգանքների տակ ընկնի և այլն, այդ դեպքում պարզ է, չէ՞, որ բիզնեսը չի զարգանա: Նույնը կրթության պարագայում է»,– ասաց Գ. Մակարյանը:

Բացի այդ, տնտեսության զարգացման համար պետությունը պետք է անընդհատ կարգավորի և բարեփոխի օրենսդրությունը, որպեսզի մի կողմից բիզնեսը զարգանա, մյուս կողմից գործազրկության թիվը նվազի: Այսինքն, տնտեսական հրաշք ունենալու համար պետությունը պետք է ակտիվ արձագանքի բիզնեսի դժգոհություններին և փորձի դաշտը բարելավել, այլապես նույնիսկ կախարդական փայտիկը չի օգնի: 

Տեսչական մարմինների սանձերը ձգելը ևս կարևոր է

Կառավարության ծրագրի տնտեսական բաղադրիչի հաջող իրականացման, ինչպես նաև բիզնեսի կայացման համար պետությունը պետք է ակտիվ դերակատարում ունենա տեսչական ստուգող մարինների գործունեության արդյունավետությունը բարձրացնելու ուղղությամբ ևս:

«Պետական մարմինները պետք է կարողանան օրենքի շրջանակներում մշտապես «սանձել» տեսչական մարմիններին: Այսինքն, տեսուչները չպետք է մտածեն, որ կարող են իրենց կապը կտրածի նման պահել՝ մտածելով, որ բիզնեսը պետք է իրենցից վախենա, ինչպես ուզեն, գոռգոռան բիզնեսի ներկայացուցիչների վրա, ինչպես ուզեն, ստուգում իրականացնեն, ինչպես ուզեն, իրենց պահեն, ակտը չգրելու համար կաշառք վերցնեն: Տեսչական մարմինների ներկայացուցիչները պետք է հասկանան, որ պետք է աշխատեն օրենքի շրջանակներում և իրենց լիազորությունների շրջանակներից դուրս որևէ գործողություն չիրականացնեն: 

Այսինքն, տեսչական մարմինների աշխատանքը վերահսկող խորհուրդները պետք է ճիշտ ընտրված մարդկանցից կազմված լինեն, տեսուչների գրած զեկույցները պետք է վերլուծության ենթարկեն, նրանց գրած ակտերը ժամանակ առ ժամանակ ստուգվեն, որպեսզի գործատուները քիչ բողոքեն տեսուչներից: Այսինքն, սրանք քայլեր են, որոնք միայն պետական մարմինները պետք է իրականացնեն, հակառակ դեպքում բիզնեսը նրանց պատճառով ևս կարող է բավականին վատ վիճակում հայտնվել»,– ասաց Գ. Մակարյանը:

Մրցունակ, մրցակցային և  ներառական տնտեսության ճանապարհն այնքան էլ հարթ չէ

Գործադրի ներկայացրած ծրագրի այս բաժնում 10 կետերով ներկայացված է, թե, օրինակ, ինչպես պետք է տնտեսական քաղաքականությունը դրականորեն ազդի քաղաքացու բարեկեցության վրա: Դրա համար պետությունը պարտավորվում է բարվոք միջավայր ձևավորելու պարտականությունն իր վրա վերցնել և ստեղծագործական հմտություններ ունեցող բոլոր անձանց համար հավասար մրցակցային պայմաններ ստեղծել, որպեսզի հնարավոր լինի զրոյից նոր բիզնես հիմնել և այն բարեհաջող զարգացնել: Բացի այդ, ծրագրով նախատեսված է, որ տնտեսական զարգացման էական ձեռքբերումներից մեկը պետք է դառնա Հայաստանի քաղաքացիների ստեղծարար ներուժի ընդլայնումը և դրա իրացումը։

Գ. Մակարյանի կարծիքով, նշված ուղղություններով հաջողության հասնելու համար պետք է ակտիվ գործունեություն ծավալի զբաղվածության պետական գործակալությունը: Տնտեսության ներառականության մակարդակը բարձրանալու դեպքում ևս լուրջ հնարավորություն կստեղծվի թեթևացնելու պետության սոցիալական բեռը, ինչն ուղղակիորեն դրական ազդեցություն կունենա երկրի սոցիալ–տնտեսական իրավիճակի բարձրացման վար:

«Պետական ծրագրերի շնորհիվ պետք է հնարավորություն ստեղծել, որ սահամանափակ կարողություններ ունեցող մարդիկ նույնպես աշխատանք գտնեն և կյանքին ինտեգրվեն: Դրա համար կա՛մ պետք է նման մարդկանց համար հատուկ աշխատատեղեր ստեղծվեն, կա՛մ հատուկ ծրագրեր իրականացվեն, որը կշահագրգռի գործատուներին: Բացի այդ, կարևոր է հմտությունների ու կարողությունների բարձրացմանն ուղղված ծրագրերի իրականացումը և նրանց մոտիվացումը: Այսինքն, այստեղ նույնպես պետությունը պետք է պայմաններ ստեղծի թե՛ բիզնեսի, թե՛ մյուս ուղղություններով, որպեսզի այս մարդիկ սկսեն աշխատել և ներառված լինեն տնտեսության զարգացման գործում»,– ասաց Գ. Մակարյանը:

Եղած կադրերով ծրագրի «պետք է»–ներից դեպի իրական գործ հեշտ չի լինի

Մակարյանի կարծիքով, առաջիկա 5 տարիների ծրագրում ներկայացված դրույթների շուրջ մտահոգություններն ավելի քիչ են, քան նշված «պետք է»–ներն իրականություն դառնալու հնարավորությունները: Այսինքն, ինչպե՞ս պետք է դրանք կյանքի կոչվեն և ո՞ւմ կողմից: Ահա այս հարցերն են, որոնք պակաս կարևոր չեն և որոնք կարող են ուղղակիորեն խոչընդոտել նույնիսկ ամենալավ գրված ծրագրերը կյանքի կոչելու ճանապարհին: 

«Ինչպե՞ս իրականացնելու համար շատ կարևոր է պրոֆեսիոնալ թիմ ունենալ: Եվ իմ մտահոգությունը հենց այդ տիրույթում է, քանի որ այսօրվա նախարարները, նախարարների տեղակալները, որոշ նախարարություններում անձնակազմերի որակներն ու քանակները մեծ դժվարություններ կարող են առաջացնել արդյունավետ ծրագրերի իրականացման համար: Այսինքն, պրոբլեմն ավելի շատ այստեղ է: Ես կարծում եմ, որ շատ կարճ ժամանակ հետո դրանում կհամոզվի նաև կառավարությունն ու անձամբ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը: Կարծում եմ՝ առաջիկայում կադրային լուրջ փոփոխություններ կիրականացվեն, և նախարարներ ու փոխնախարարներ փոխելու գործընթաց կսկսվի»,– ասաց Գ. Մակարյանը: 

Նրա կարծիքով, եթե լուրջ վերափոխման չենթարկվի տնտեսական զարգացման և ներդրումների նախարարության վերնախավն ու մասնագիտական կազմը, ապա շատ մեծ արդյունքների հասնել հնարավոր չի լինի: 

«Կառուցվածքային և մասնագիտական լուրջ փոփոխություններ իրականացնելու և փոխվարչապետների ինստիտուտն ուժեղացնելու անհրաժեշտություն կա, որպեսզի աշխատանքն ավելի ակտիվ լինի և նաև հասկանալի, թե յուրաքանչյուր «պետք է»–ի տակ ինչ պետք է հասկանալ և ինչ պետք է անել: Բացի այդ, պետք է իմանալ, որ պետական մարմիններում մարդիկ հաճախ չեն ցանկանում աշխատել ոչ թե աշխատավարձի ցածր լինելու պատճառով, այլ նրա համար, որ մասնագետները ձանձրանում են գերատեսչությունների մթնոլորտից, պեդանտությունից, վարչարարական տաղտկալի աշխատանքից, հավել յալ ժամերի աշխատանքից, շաբաթ–կիրակի չհանգստանալուց: Այսինքն, պետությունն իր համակարգում աշխատելը պետք է դարձնի հետաքրքիր ու հաճելի, ոչ թե լինի այնպես, որ ընկնես մի փոսի մեջ ու տարիներով ստիպված լինես այդտեղ մնալ»,– ասաց Գ.Մակարյանը:

 

ԱՐՄԻՆԵ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ