«Վայ­րի» լի­բե­րա­լիզ­մից ան­դին

Ի՞նչ են գաղափարախոսությունները (իդեոլոգիաները): «Իդեա» եզրը շատ հին է, և ծագում է պլատոնիզմի փիլիսոփայությունից, բայց իդեոլոգիա եզրը և երևույթը նոր ժամանակներինն է: Իդեոլոգիաներն այլ բան չեն, քան «աշխարհիկ կրոններ»՝ կոչված փոխարինելու քաղաքականության նկատմամբ եկեղեցա-կրոնական վերահսկողությունը նոր՝ աշխարհիկ կրոնականով:

Վերջերս շատ է խոսվում «իզմ»-երի ու «հակաիզմ»-երի մասին, դրանց կարևորության և ժամկետայնությունը կորցրած լինելու մասին: Իրականում քաղաքական գործընթացներում, սակայն, գաղափարական հենքը առանցքային գործոն է, որն արհամարհել կամ գիտակցաբար շրջանցելը տարօրինակ է: Լիբերալիզմի տեսության առանցքում ոչ թե հանրային շահն է, այլ անհատի իրավունքների պաշտպանությունը։ Դասական լիբերալիզմի հիմնադրույթներից մեկը հենց այն է, որ անհատի իրավունքը գերադասելի է ավանդույթներից, կրոնական դավանանքից բխող վարքագծից և այլն։ Ըստ այդմ՝ զարմանալի չէ, որ մեր իրականությունում զարգանում են տարբեր կրոնական, սեռական փոքրամասնությունների շարժումներ։

Աշխարհում վերջին 7-8 տարվա ընթացքում բավականին հստակ ուրվագծվել է երկու հիմնական քաղաքական ուղղության՝ լիբերալ և կոնսերվատիվ հոսանքների գաղափարախոսական բախում։ Դրա դրսևորումը ԱՄՆ-ում Դոնալդ Թրամփի իշխանության գալն էր։ Թրամփը, վերջին ընտրությունների ժամանակ հենվելով աշխարհի էլիտայի՝ նեոկոնսերվատիվ հոսանքի վրա, հաղթեց ընտրություններում։ Այսպիսով, համարվում է, որ ջախջախիչ պարտություն կրեց լիբերալիզմը, և մինչ օրս շարունակվում է լիբերալիզմի և գլոբալիզմի նահանջը։

Ըստ էության, Թրամփի գործունեությունը ԱՄՆ նախագահի պաշտոնում, նրա ցուցաբերած արդյունքները վկայեցին, որ վերջինս հանրության շրջանում մեծ համակրանք ունի, նույնիսկ ամենաբարդ պայմաններում կարողանում է ջախջախել ազատականներին։ 

Նմանօրինակ մի պատկեր էլ նաև ՌԴ-ում է։ Ինքնավար ժողովրդավարության գաղափարախոսություն ունեցող Ռուսաստանն ինքնին նեոկոնսերվատիզմի օրրան է։ Սրան զուգահեռ նկատվում է Չինաստանի ակտիվությունը, և ինչ էլ այսօր ասեն վերլուծաբանները, միևնույն է, ուշ, թե շուտ, ԱՄՆ-ը և Չինաստանը Ռուսաստանի հետ միավորվելու են նեոկոնսերվատիզմի տանիքի ներքո։

Դառնալով հայ իրականությանը՝ փաստենք, որ մեր ներկայիս իշխանությունները՝ հանձին վարչապետի, դասական լիբերալներ են, ավելի կոնկրետ՝ ազգային-լիբերալներ, դե, դա՝ իմ կարծիքով, իրենք չեն խոսում գաղափարախոսությունից՝ համարելով դա հետամնացություն: Նշված իրողությունների ֆոնին Փաշինյանին հավանաբար հասկացրել են, որ համաշխարհային ներկա միտումներում լիբերալ տեսությունը ակնհայտորեն շահավետ ու անհեռանկարային չէ և, ըստ էության, դա է պատճառը, որ նա ժամանակ է շահում՝ հնարելով քաղաքագիտական նոր տեսություններ, կարծես քաղաքացիականությունը, օրինակ, այլ ուժերին հատուկ ու հարիր չէ:

Միաժամանակ պարզ է նաև այն, որ հայկական նոու-հաուն, սակայն, այնքան էլ ինքնատիպ չէ։ Նախ՝ այսօրվա համաշխարհային դեմքերից Էմանուել Մակրոնը վերջին շրջանում պարբերաբար նույն տեսությունն է առաջ քաշում, սակայն համաշխարհային էլիտային հայտնի է, որ Մակրոնը գերլիբերալ ֆինանսական կլաններից մեկը համարվող Ռոտշիլդների տան դրածոն է։ Մակրոնն ակնհայտորեն չի կարող չլինել ազատական, սակայն Ֆրանսիայի նախագահը լիբերալ թիմին իր պատկանելությունը փորձում է քողարկել հակասական հայտարարություններով, և այդ խաղաոճը փորձում է ընդօրինակել նաև Փաշինյանը։ 

Այս ամենի հետ մեկտեղ պարզ է մի բան՝ ինչքան էլ Փաշինյանը քողարկի իր իրական մոտեցումները, ակնհայտ է, որ Հայաստանում նրա վարած քաղաքականությունը տեղավորվում է դասական լիբերալիզմի տիրույթում։ Ավելին՝ իր ամենավատ դրսևորումներով սոուսված լիբերալիզմ, որ բնորոշ է եղել հետխորհրդային երկրներին դեռևս 1990-ականների սկզբին։ Վայրի լիբերալիզմի տեսության հիմքում դրված է հետևյալ գաղափարը. պետությունը որևէ դեր չունի տնտեսության մեջ, շուկան ինքնուրույն է կարգավորվում։

Այստեղ հարց է առաջանում՝ որքանո՞վ է այս փորձարկումների շարքը ձեռնտու ՀՀ հանրությանը, և արդյո՞ք հայ հանրույթը կդիմանա ինչ-որ կենտրոններից կամ ուժերից կատարվող լիբերալ շահարկումներին, ցույց կտա նորին գերազանցություն ժամանակը:

ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ