Այդ պայ­մա­նագ­րե­րը օրի­նա­կան ուժ չու­նեն

«ԵՐՐՈՐԴ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ» ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՊԱՅՄԱՆԱԳՐԱՅԻՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔՈՒՄ ԵՎ ՄՈՍԿՎԱՅԻ ՌՈՒՍ-ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐԸ

1921թ. մարտի խորհրդա-թուրքական պայմանագիրը ուսումնասիրելիս՝ առաջին հարցը, որ առաջանում է պայմանագրի վավերականության հետ կապված, Ռուսաստանի և Թուրքիայի կողմից երրորդ կողմ հանդիսացող Հայաստանի տարածքների տնօրինման հարցն է: Այդ պատճառով էլ անհրաժեշտ է հպանցիկ անդրադառնալ միջազգային պայմանագրային պրակտիկայում երրորդ պետություն հասկացությանը:

Երրորդ պետություններ տերմինը (լատ. tertiis, անգլ. third state և third party, ֆրանս. les tier, իտալ. terzi և գերմ. Dritte) միջազգային իրավունքում ծագել է պատմականորեն:

Սկզբնական շրջանում միջազգային պայմանագրերը կնքվում էին երկու պետությունների միջև` որոշակի իրավունքներ և պարտականություններ ստեղծելով միայն նրանց համար: Ցանկացած այլ պետություն, ուղղակի իմաստով երրորդ պետությունը, այդպիսի պայմանագրի մասնակից չէր և նրա հետ ոչ մի կապ չուներ: Միջազգային իրավունքում առաջին պայմանագրերը երկու պետությունների դաշինքի մասին պայմանագրերն էին, որոնք միավորվել էին երրորդ պետության դեմ հարձակվելու կամ նրանից պաշտպանվելու համար:

Բնականաբար, երրորդ պետության համար այդպիսի պայմանագրի հետևանքները ունեին նեղ պրակտիկ նշանակություն: Սակայն միջազգային հարաբերությունների զարգացման արդեն վաղ մակարդակում «երրորդ» հասկացությունը վերածվեց պայմանական հասկացության, քանի որ պայմանագրերը սկսեցին կնքվել նաև երրորդ պետությունների միջև և դեպքեր կային, երբ «երրորդ» դարձավ չորրորդ պետությունը և այլն: 

Այսպես, «երրորդ պետություններ» հասկացությունը սկսեց կիրառվել բոլոր այն պետությունների նկատմամբ, որոնք տվ յալ պայմանագրին չէին մասնակցում:

Այս տերմինի նշանակության հարցը ուսումնասիրել են միայն մի քանի հեղինակներ:

Գերմանացի իրավաբան Կ. Գելլերմանը «երրորդ պետությունը» բնորոշում է որպես այնպիսին, որը չի մասնակցել պայմանագրի կետերի քննարկմանը և չի վավերացրել այն հետագայում

Բիշոպը գրում է, որ ցանկացած պայմանագրի առնչությամբ երրորդ պետությունը բնութագրվում է շատ պարզ, որպես պետություն, որը տվյալ պայմանագրի մասնակից չէ: Խորհրդային իրավաբանները ևս անդրադարձել են այս հարցին: Այսպես, Մ. Ա. Կորոբովայի կարծիքով, «երրորդ պետությունը միջազգային իրավունքի սուբյեկտ ցանկացած պետություն է, որը պայմանագրի մասնակից չէ, այսինքն՝ չի արտահայտել իր կամքը ստորագրման, վավերացման կամ պայմանագրին միանալու ձևերով` իր համար պարտադիր ճանաչելով պայմանագրում ներառված համաձայնեցված դրույթները, անկախ նրանից՝ մասնակցե՞լ է արդյոք պայմանագրի մշակմանը, թե՞ ոչ, և հնարավորություն ունի՞ արդյոք միանալու նրան»:

Ֆիցմորիսը ՄԱԿ-ի միջազգային իրավունքի հանձնաժողովին պայմանագրերի իրավունքի վերաբերյալ տված իր զեկուցման մեջ «երրորդ պետությունը» նշում էր որպես իրականում տվյալ պայմանագրի մասնակից չհանդիսացող սուբյեկտ, անկախ նրանից՝ նա իրավասո՞ւ է դառնալ պայմանագրի մասնակից նրա ստորագրման, վավերացման, միավորման միջոցով կամ այլ կերպ, քանի որ այդպիսի հնարավորությունը, եթե այն գոյություն ունի, դեռևս օգտագործված չէ:

Ինչպես իր հոդվածում նշում է Ի. Կարպենկոն, «երրորդի» կարգավիճակը, որպես կանոն, տարածվում է տվյալ միջազգային պայմանագրի համար կողմնակի պետությունների վրա, այսինքն` այն պետությունների, որոնք շահագրգռված չեն պայմանագրի օբյեկտով, նրա նպատակներով և հետևանքներով:

Այս կարծիքը, մեր համոզմամբ, սխալ է: Քանի որ և՛ 1921թ. ռուս-թուրքական, և՛ 1939թ. ԽՍՀՄ-ի ու ֆաշիստական Գերմանիայի միջև կնքված պայմանագրերը ուղղակիորեն անտեսում էին այն ժողովուրդների կենսական շահերը, ում դրանք վերաբերում էին: Հայ ժողովուրդը և մերձբալթյան ժողովուրդները խիստ շահագրգռված էին պայմանագրի օբյեկտով, նրա նպատակներով և, առավել ևս, հետևանքներով: Ինքը` Կարպենկոն էլ հետագա շարադրանքում նշում է, որ պայմանագրով շահագրգռված, բայց նրանից մեկուսացված մասնակիցը երրորդ կողմ կազմել չի կարող:

Ճանաչված միջազգայնագետ Յու. Բարսեղովը ևս առանձնացնում է այդ պայմանագրերը: Իր՝ «Ինքորոշման իրավունքը ազգամիջյան պրոբլեմների դեմոկրատական լուծման հիմքն է» աշխատության մեջ, խոսելով տարածքային վեճերի մասին, Բարսեղովը հպանցիկ նշում է. «...Տարածքային վեճի առարկա կարող է լինել միջազգային պայմանագրի իրավական ուժը, որը դիտվում է որպես տարածքային տիրապետման իրավահիմք:

Օրինակ՝ այն դեպքում, երբ պետությունը յուրացրել է մյուս պետության տարածքը ոչ թե կամավոր զիջման հիման վրա, այլ երկրորդ պետության կամ երրորդ պետությունների համաձայնությամբ, որոնք տնօրինում էին օտար տարածքը ի խախտումն միջազգային իրավունքի «nemo dat quad non habet» ( ոչ ոք չի կարող տալ այն, ինչ չունի) կամ «nemo plus juris transferre potest quam ipse habet» (ոչ ոք չի կարող ավելի շատ իրավունք տալ, քան ինքն ունի): Իմիջիայլոց, նշենք, որ նման համաձայնություններ տեղ էին գտել նաև ԽՍՀՄ պրակտիկայում... Դա 1921թ. մարտի 16-ին Մոսկվայում ստորագրված խորհրդաթուրքական պայմանագիրն է և ԽՍՀՄ-ի ու ֆաշիստական Գերմանիայի միջև 1939թ. չհարձակման մասին պայմանագրի վերաբերյալ գաղտնի արձանագրությունը»:

Ինչպես նշում է Մարտենսը, «ընդհանուր կանոնի համաձայն, պայմանագիրը պարտավորեցնում է միայն կոնտրագենտներին»: Այդ մասին նշում է նաև Ֆ. Լիստը. «Պայմանագիրը լիազորում և պարտավորեցնում է պայմանագրի մեջ մտնող կողմերին:

Հետևաբար, պայմանագիրը չի լիազորում և պարտավորեցնում երրորդ պետություններին»:

Հետագայում այդ սովորութային նորմը տեղ գտավ 1969թ. մայիսի 23-ի «Միջազգային պայմանագրերի իրավունքի մասին» Վիեննայի կոնվենցիայի 34-րդ հոդվածում: «Պայմանագիրը երրորդ պետության համար պարտավորություններ ու իրավունքներ չի ստեղծում առանց նրա համաձայնությանը դրան»:

Հետևաբար, այդ պայմանագրերը (1921թ. Մոսկվայի և Կարսի) ab initio (սկզբից) օրինական ուժ չունեն, քանի որ նրանց բովանդակությունը հակասում է միջազգային իրավունքին:

ՍԱՀԱԿ ԱՍԼԱՆՅԱՆ 

Իրավաբան-միջազգայնագետ