«Պետք է ոտ­քե­րը սե­փա­կան վեր­մա­կին հա­մա­պա­տաս­խան մեկ­նել, կա­րիք չկա ինչ-որ մե­կին զար­մաց­նել»

Ամանորն ընտանեկան տոն է, երբ հավաքվում են ընտանիքի անդամներն ու բարեկամները, նշում նոր տարվա գալուստը՝ հույսով, որ անցյալում կմնան բոլոր փորձությունները։ Հայերը Նոր տարին նշել են տարբեր օրացույցներով։ Մի ժամանակ այն նշվել է մարտի 21-ին։ 

Տոնը նաև Ծաղկամուտ է կոչվել՝ ավետելով գարնան սկիզբը։ Ամանորը նշել են նաև օգոստոսի 11-ին։ Հիմա էլ, ինչպես երկրների մեծ մասում, Հայաստանում ևս Ամանորը տոնում են հունվարի 1-ին՝ ըստ Գրիգորյան օրացույցի։

 Մեծ հաշվով օրերի կամ ամիսների փոփոխությունից տոնի բուն նշանակությունը թերևս չի փոխվել, այն է՝ նոր տարվա սկիզբ։ Ինչպես յուրաքանչյուր ազգ, մենք էլ ունեցել ենք և ունենք Նոր տարին նշելու մեր բազմազան ավանդույթները, բայց դրանցից շատերը կա՛մ մոռացվել են, կա՛մ էլ ինքնաբերաբար դուրս մղվել մեր կյանքից։ 

Օրինակ՝ Ամանորի եղևնին հայկական ծագում չունի, սակայն հայերի մոտ հնագույն ժամանակներից եղել է ծառի պաշտամունք։ Հայերն Ամանորին զարդարել են ձիթապտղի կամ խնկի ծառ։ Մրգերով ու չրերով զարդարված Կենաց ծառը եղել է տոնի խորհրդանիշը։ Մինչդեռ այսօր գրեթե բոլորս արհեստական կամ բնական եղևնի ենք զարդարում։ Հայերն ունեցել են նաև իրենց «Ձմեռ պապը»` ի դեմս Մեծ Պապուկի կամ Կաղանդ պապի։ Ամանորի գիշերը երեխաները շրջել են տներով, տների երդիկից կախել իրենց գուլպաները, որպեսզի այն քաղցրավենիքով և մրգերով լցնեն։ 

Հնում ամանորյա սեղաններին պետք է լիներ առնվազն յոթ կերակրատեսակ։ Այդ թվում՝ պարտադիր էին տոլման, անուշապուրը, տարեհացը, գաթաները, աղանձը։ Ես, օրինակ՝ լավ եմ հիշում, որ մեր ամանորյա սեղանին պետք է պարտադիր լիներ աղանձը, որի պատրաստել-չպատրաստելու հարցն անգամ չէր էլ քննարկվում։

 Ոչ միայն կարևոր էր այն, որ աղանձը պետք է լիներ ամանորյա սեղանին, այլ մի յուրատեսակ գործընթաց էր նաև դրա պատրաստումը, որի պատասխանատուն տատիկն էր։ Իհարկե, ժամանակի ընթացքում ավանդական կերակուրները մասամբ դուրս մղվեցին տոնական սեղաններից, դրանց փոխարինելու եկան նոր բաղադրատոմսերով աղցաններն ու տաք կերակուրները, աղանդերը։ 

Շատ դեպքերում նաև տնային տնտեսուհիները որոշեցին չծանրաբեռնել սեղանները բազմազան ուտելիքներով։ Ազգագրագետ Սվետլանա Պողոսյանը «Փաստի» հետ զրույցում ասում է՝ բնական է, որ 21-րդ դարում չենք կարող այնպես նշել Ամանորը, ինչպես, օրինակ՝ մեր նախնիները նշել են 18-19-րդ դարերում։ 

«Ավանդույթներ կան, որոնք, իհարկե, պահպանվում են, բայց ոչինչ քարացած չէ, շարժման, փոփոխման, զարգացման մեջ է։ Դրանով հանդերձ՝ մենք Նոր տարուն բավական մեծ սիրով ենք սպասում։ Դա բոլորի մոտ է այդպես՝ անկախ տարիքից»,-ասում է Պողոսյանը։

Նա կարծում է, որ հիմա էլ հայերի շրջանում հատկապես Ամանորը շարունակում է մնալ որպես ընտանեկան տոն։

 «Մարդիկ անպայման նախապատրաստվում են, ուզում են ունենալ տոնական համապատասխան միջավայր ու մթնոլորտ, տոնածառն են զարդարում, գնումներ կատարում։ Բայց... այս ամենի մեջ կա մի բայց։ 

Որպեսզի տոնը չկորցնի իր կարևոր գործառույթը՝ մարդկանց հոգուն, մարմնին, ընտանիքին հանգստություն բերի, պետք է այնպես նշել, որ տոներից հետո ցայտնոտի մեջ չընկնենք։ Պետք է ոտքերը սեփական վերմակին համապատասխան մեկնել, նշել այնքանով, որքանով կարող ես։ 

Անհրաժեշտություն չկա ինչ-որ մեկին զարմացնելու։ Մեր ամենագլխավոր թերությունն այն է, որ ուզում ենք օտարներին, նաև մեզ զարմացնել։ 

Բայց նման կերպ մտածել պետք չէ։ Տոները նրա համար են, որ ուղղակի ունենանք որոշակի հանգստյան օրեր, լավ և դրական լիցքերով դիմավորենք գալիք տարին և նույնկերպ անցկացնենք»,-նշում է մեր զրուցակիցը։ 

Իհարկե, գաղտնիք չէ, որ լեգենդներ են պտտվում ոչ միայն հայկական հյուրասիրության, այլ նաև տոնական ցանկացած առիթի դեպքում բազմատեսակ ուտելիքներից ծանրացած հայկական սեղանների մասին։ Բայց երբեմն ամեն ինչ անցնում է նաև թույլատրելիի սահմանը։

Սվետլանա Պողոսյանն ընդգծում է, որ թե՛ նախորդ դարում, թե՛ ավելի վաղ շրջանում հայկական սեղանները նույնպես աչքի էին ընկնում առատությամբ, ճոխությամբ, բայց կա մի կարևոր տարբերություն։ 

«Հնում էլ էին սեղանները լի ուտելիքով, բայց այն ժամանակ մարդիկ սեղանին դնում էին իրենց պատրաստածը։ Տարվա ընթացքում՝ ամռանը և աշնանը, բերքը հավաքում էին և իրենց ձեռքի աշխատանքի արդյունքը դնում էին տոնական սեղանին, ընդ որում՝ պարզ կերակուրներ էին մատուցում հյուրերին, որոնք առանձնապես ծախսատար էլ չէին։ 

Պետք է հիշել, որ կարևորը ընկալումն էր և վերաբերմունքը, ոչ թե ծանր, օվկիանոսյան զանազան կերակուրներով զարդարված տոնական սեղանը, որից շատ դեպքերում ո՛չ հյուրերը, ո՛չ ընտանիքի անդամները կարգին չեն էլ օգտվում։ 

Իմաստ չունի Ամանորին նման կերպ վերաբերվել, որովհետև տոնը նրա համար է, որ մենք մեզ հոգեպես բավարարված զգանք, հաղորդակցվենք միմյանց հետ»,-եզրափակում է Սվետլանա Պողոսյանը։  

ԼՈՒՍԻՆԵ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ