«Դիսոնանս տեղի ունեցավ». ի՞նչն է արգելակում պետական համակարգի արդյունավետ գործունեությունը

Պետական համակարգի գործունեության արդյունավետությունն առաջին հերթին որակյալ կադրերով է պայմանավորվում: Եթե պետական համակարգում կա արդյունավետության ցածր աստիճան, առաջին պատճառը պետք է փնտրել կադրերի մեջ: Այս կարծիքին է քաղաքագետ Էմիլ Օրդուխանյանը, որը միաժամանակ նկատում է՝ հետհեղափոխական շրջանի տրամաբանությունը մի փոքր այլ է:

«Մենք տեսանք հետևյալ իրողությունը. պետական համակարգում վերնախավը փոխվեց, բայց միջին օղակները, որոնց ընդունված է անվանել հմուտ բյուրոկրատներ, չփոխվեցին: Եվ, բնականաբար, նոր եկածները՝ ղեկավար պաշտոններ ստանձնածները, պետք է կարողանային կառավարել նաև միջին օղակները, որոնք, ըստ էության, ապահովում են պետական ապարատի կենսունակության գործընթացը: 

Սակայն այստեղ դիսոնանս տեղի ունեցավ: Ինչո՞ւ, որովհետև նախկին իշխանությունների շրջանում ձևավորված միջին օղակները մնացին, ու փոխվեց միայն վերին շերտը: Հետևապես, ինչպես ցույց տվեցին զարգացումները, այս երկու շերտերի միջև հետագա կապի ապահովման արդյունավետության առումով խնդիր առաջացավ»,-«Փաստի» հետ զրույցում ասաց քաղաքագետը՝ ընդգծելով, որ նման իրավիճակներում բյուրոկրատական ապարատը դե ֆակտո փորձում է իշխանությունն իր ձեռքը վերցնել:

«Այսինքն, հրահանգները իջնում են վերևից, որոնք պետք է միջնորդավորվեն միջին օղակներով ու գնան դեպի կառավարում, բայց որոշակի խողովակների խցանում էր տեղի ունենում: Սա հենց այն դիմադրությունն էր, որի մասին խոսվել է բազմիցս, այդ թվում՝ նաև վարչապետի կողմից: Ստացվեց այնպես, որ միջին օղակները, որոնք քաղաքական որոշումներ իրականացնելու տեսանկյունից ավելի լավ են տիրապետում գործընթացներին, փորձում էին խոչընդոտել, դիմադրել և այլն: 

Ու սա ինքնին արգելափակում էր պետական համակարգի արդյունավետ գործունեությունը: Դրա համար նպատակահարմար կլիներ անհրաժեշտ զտումներն իրականացնել շատ ավելի վաղ շրջանում»,-ընդգծեց քաղաքագետը:

Էմիլ Օրդուխանյանը շեշտեց՝ որպեսզի այնպես չստացվի, որ պետական համակարգում միջին շերտերի բոլոր աշխատողները նույնացվեն «դավադիրների» կամ «դիմադրողների» հետ, խնդիրը պետք է նաև այլ տեսանկյունից դիտարկել. «Խնդրին պետք է ուշադրություն դարձնել նաև հեղափոխությունից հետո պետական համակարգը համալրած կադրերի մասնագիտական կարողությունների, պրոֆեսիոնալիզմի և պաշտոնների համապատասխանության տեսանկյունից, որովհետև եթե վերոնշյալ հատվածը կարող է դիմադրել, այս մի հատվածն էլ կարող է արդյունավետ չաշխատել՝ դեռ լիարժեք չտիրապետելով հմտություններին: 

Այս երկու գործոնների համադրությունն էլ բերում է պետական համակարգի ոչ արդյունավետ գործունեության փաստարկմանը: Այդուհանդերձ, նշեմ, որ շատ, այդ թվում՝ զարգացած պետությունների համեմատ նույն արտակարգ իրավիճակի պայմաններում ՀՀում, կարծես թե, պետական կառավարման իմաստով ճգնաժամային իրավիճակ չկա: Հաջողվում է գոնե ինչ-որ չափով վերահսկելի պահել գործընթացը»:

Անդրադառնալով վերոնշյալ օղակներում կադրերին փոխելու և նոր կադրեր ներգրավելու հնարավորությանը՝ Է. Օրդուխանյանը նշեց. «Ցանկացած իշխանություն ուզում է իր համար վերահսկելի կառավարման համակարգ ունենալ: 

Հետևապես, այս իմաստով ոչ փորձառու կադրերին վերահսկելը վերին օղակի համար շատ ավելի հեշտ է դառնում: Մենք կադրային բանկի նախաձեռնությունը տեսանք, բայց ի՞նչ տեղի ունեցավ արդյունքում. ընդգրկվեցին ինչ-որ մարդիկ, բայց, վստահեցնում եմ, այն որակյալ կադրերին, որոնք ուղարկել էին իրենց կենսագրությունները, նույնիսկ չեն էլ կանչել կամ հրավիրել: Խոսքը տարբեր բնագավառների որակյալ կադրերի մասին է: 

Եվ այստեղ ի՞նչն է հարցը. այն օղակները, որոնք այդ գործընթացը պետք է կազմակերպեին ու վերահսկեին, արդյո՞ք այնքան կոմպետենտ էին, որ կարողանային ընտրել կոմպետենտ մասնագետների՝ պետական կառավարման համակարգը համալրելու նպատակով: 

Սա էլ է շատ կարևոր խնդիր, որովհետև այնպես չէ, որ համակարգն այսօր բացառապես համալրվել է պրոֆեսիոնալներով: Մեծամասամբ համալրված է այնպիսի մարդկանցով, որոնք կարևոր կառույցներում ընդգրկվելու շանս ստանալուց հետո երախտապարտության մեծ զգացումով են լցվում այն մարդկանց հանդեպ, որոնք տվել են այդ շանսը»:

Նա հավելեց, որ արդյունքում այդ մարդիկ ավելի վերահսկելի են լինում իշխանության համար. «Բայց վերահսկելիությունը արդյունավետություն չի ենթադրում: Արդյունավետությունը պայմանավորվում է պրոֆեսիոնալիզմով: 

Այնպես որ, միայն դավադիրներին կամ դիմադրողներին դուրս բերելով՝ պետական համակարգը արդյունավետ չի դառնա: Այն արդյունավետ է դառնալու ոչ միայն պրոֆեսիոնալներին դուրս բերելու, այլ համակարգը կրկին պրոֆեսիոնալներով համալրելու միջոցով: Եթե նրանց փոխարեն համակարգը նորից պետք է համալրեն լոյալ, ոչ պրոֆեսիոնալ կադրերով, մենք հստակ արդյունավետություն չենք ունենալու:

Ինչո՞ւ, որովհետև քաղաքագիտությունը հստակ սահմանում է, որ կարևորը ո՛չ կառավարման համակարգն է, ո՛չ էլ մոդելը: Կարևոր է կառավարելիության աստիճանը, իսկ կառավարելիության աստիճանը կախված է կադրերի պրոֆեսիոնալիզմով, ինչպես նաև նվիրվածությամբ: Սա շեշտում եմ՝ հաշվի առնելով, որ այս ֆոնին շատ է շեշտադրվում, թե պրոֆեսիոնալը չի գա ու ցածր աշխատավարձով չի աշխատի: 

Այստեղ մի թեզ կա, որը պետք է կոտրել: Պետական համակարգում աշխատողն առաջին հերթին պետք է իր պետության նվիրյալը լինի և, եթե ուզում է ծառայել պետությանը, պետք է պատրաստ լինի աշխատել նաև ոչ այդքան բարձր աշխատավարձով, որը, ենթադրենք, ինքն է ցանկանում: Եթե աշխատանքի հիմքում անձնական շահերը բավարարելու նպատակն է, ապա կարելի է ավելի բարձր աշխատավարձով աշխատել մասնավոր ոլորտում»:

Խոսելով նույն «դիմադրողների» ու «դավադիրների» վերաբերյալ հայտարարությունների և դրանց հասցեականության խնդրի մասին՝ քաղաքագետն ընդգծեց. «Որպեսզի չլինի անհատականացված մոտեցում, պետք է ընտրել հստակ չափանիշը: 

Այն է՝ բոլոր նրանք, ովքեր աշխատել են և այսօր էլ աշխատում են պետական շահերի դեմ, պետք է դուրս գան պետական կառավարման համակարգից: Սա պետք է լինի չափանիշը: Իսկ նրանց կարելի է բացահայտել իրենց արած կամ չարած աշխատանքով, լիազորությունների գերազանցման և չկատարված պարտականությունների շրջանակներում: 

Այսօր իսկապես շատ ոլորտներում կան մարդիկ, որոնք շարունակում են աշխատել այն նույն մեթոդներով, որոնցով աշխատում էին նախկինում: Պետական համակարգից նրանց հեռացումը ողջունելի կլինի, և այդ հանգամանքը պետք է դիտարկել պետության հիմքերն ամրապնդելու համատեքստում»:

Իսկ թե ի՞նչն է խանգարում պետական համակարգում այլ իրավիճակ ստեղծել, ինչո՞ւ է անընդհատ հայտարարվում նման խնդրի մասին, բայց այն լուծում չի ստանում, քաղաքագետը նկատեց.

«Նախ՝ այս ամենը պահանջում է մի քանի էտապ՝ դիտարկում, վերլուծություն, ախտորոշում ու կանխատեսում. իշխանությունն այս տրամաբանությամբ պետք է աշխատի: Բայց մենք ե՞րբ ենք տեսնում իշխանության արձագանքը: Տեսնում ենք այն ժամանակ, երբ պետական համակարգի դիմադրությունը կոնկրետ իշխանության դեմ է ուղղված լինում: Բայց չէ՞ որ պետական համակարգի դիմադրությունը կարող է լինել իր ենթակայության ինստիտուտների դեմ: 

Օրինակ՝ եթե ինչ-որ գործընթացներ ժամանակին չեն կազմակերպվում, ձախողվում են կամ թերի են լինում, այդ ժամանակ էլ է պետական ապարատը դիմադրում: Այսինքն, պետական համակարգը հենց պետությանն է դիմադրում:

 Բայց, ինչպես նշեցի, արձագանքը միայն իշխանությանը դիմադրելու ժամանակ է լինում: Իրականում կարևոր է, որ խոսքը վերածվի գործի: Ցանկացած իշխանության լեգիտիմության կարևորագույն ցուցիչն իր խոսույթի և գործունեության համապատասխանությունն է: 

Եթե տևականորեն խոսույթը տարբերվելու է գործողություններից՝ դա նույն իշխանության նկատմամբ անվստահության նախադրյալներ է ստեղծելու: Այնպես որ, իշխանությունը պետք է ողջախոհ լինի ու խոսքից գործի անցնի»:

ԱՆՆԱ ԲԱԴԱԼՅԱՆ