Եթե սահմանադրական նորմերը իրական կյանքում ոչինչ չեն փոխում, ապա Սահմանադրության առաքելությունը դառնում է դեկլարատիվ և ձևական

Հուլիսի 5-ին Հայաստանը նշեց Սահմանադրության օրը, որը յուրօրինակ նշանակություն է ձեռք բերել մեր հասարակության համար։ Խնդիրն այն է, որ հարյուրամյակներ շարունակ զրկված լինելով պետականությունից՝ հայ ժողովրդի հանրային կյանքը հիմնականում կարգավորվել է կոնկրետ ժամանակաշրջանում Հայաստանը տիրապետողների կողմից պարտադրված կանոններով կամ, ավելի ճիշտ, կամայականություններով։ 

Մոտ երեք տասնամյակ է, ինչ հայ ժողովուրդը ձեռք է բերել անկախություն և ձեռնամուխ է եղել իր կյանքի կանոնները սահմանող իրավունքի համակարգի ձևավորմանը, որի հիմքում էլ դրվել է 1995 թվականի հուլիսի 5-ին հանրաքվեով ընդունված Սահմանադրությունը։ 

Սահմանադրությունն, ըստ էության, պետության հիմնական օրենքն է, որը սահմանում է նրա պետական կառուցվածքը, կառավարման և իշխանության մարմինների համակարգը, նրանց իրավասությունները և ձևավորման կարգը, ընտրական համակարգը, քաղաքացիական իրավունքները և ազատությունը, ինչպես նաև դատական համակարգը։ Այլ կերպ ասած՝ այն պետության իրավունքի համակարգի հիմքն է, որը պետության իրավունքի ողջ համակարգի նորմերի նկատմամբ ունի բարձրագույն իրավաբանական ուժ և կոչված է կարգավորելու մի կողմից՝ մարդու և հասարակության, մյուս կողմից՝ մարդու և պետության միջև հարաբերությունները, ինչպես նաև հենց իր՝ պետության կազմակերպման հիմունքները։ 

Այդ իսկ պատճառով իրավական պետության կայացվածության և հասարակության ու անհատների իրավունքների պաշտպանվածության և ազատությունների ապահովման տեսանկյունից Սահմանադրությունն էական նշանակություն է ձեռք բերում։ 

Եվ դրա համար պետք է ունենալ այնպիսի մայր օրենք, որի կենտրոնում կլինի պետական և հանրային շահերի առավելագույն պաշտպանվածությունը, պետական կառավարման համակարգի հավասարակշռված մեխանիզմները։

Բայց միայն առաջադեմ և բարձր որակի Սահմանադրություն ունենալը քիչ է, առավել քան կարևոր է, որ Սահմանադրությունը գործողության մեջ դրվի իրական կյանքում։ 

Եթե սահմանադրական նորմերը իրական կյանքում ոչինչ չեն փոխում, ապա Սահմանադրության առաքելությունը դառնում է դեկլարատիվ և ձևական։ Իսկ մայր օրենքի կյանքի կոչման հարցում արդեն առանձնահատուկ կարևորություն է ձեռք բերում սահմանադրական դրույթների իրացման վերահսկողական մեխանիզմների կիրառումը։ 

Իսկ պետական գործունեության տարբեր բնագավառներում սահմանադրական կարգի պահպանմանը հետևում է Սահմանադրական դատարանը, որի որոշումների արդյունքում անվավեր են ճանաչվում Սահմանադրությանը հակասող օրենքներն ու այլ իրավական ակտերը։ 

Բայց երբ Սահմանադրական դատարանի դերակատարությունն անտեսվում է, ապա Սահմանադրության գերակայության ապահովման տեսանկյունից ռիսկեր են առաջ գալիս։ Այդպիսի երևույթի ականատես ենք լինում մեր օրերում, երբ ՍԴ 3 դատավորների պաշտոնանկությանը վերաբերող սահմանադրական փոփոխություններն ընդունվեցին ՍԴ-ի կարծիքը շրջանցելու պարագայում։ Եվ պատահական չէ, որ այդ դատավորները մտադիր են իրենց իրավունքները վերականգնել ՄԻԵԴ-ին դիմելու ճանապարհով։

Երկրի իրավական համակարգի կատարելագործման տեսանկյունից կարևոր նշանակություն ունեն նաև սահմանադրական փոփոխությունները, սակայն դրանք չպետք է լինեն ինքնանպատակ։ Անհրաժեշտ է, որ այդ փոփոխությունները բխեն ժամանակակից առավել արդյունավետ իրավական մեխանիզմների ստեղծման անհրաժեշտությունից և միտված լինեն հասարակության իրավագիտակցության մակարդակի բարձրացմանը: 

Սակայն շատ հաճախ մենք ականատես ենք լինում այնպիսի երևույթների, երբ յուրաքանչյուր իշխանություն ցանկանում է Սահմանադրությունը հարմարեցնել իր շահերին և, ըստ այդմ, գնում է Սահմանադրությունը փոփոխելու ճանապարհով։ 

Եվ առաջիկայում էլ Հայաստանը նոր սահմանադրական փոփոխության է գնալու, և եթե հաշվի ենք առնում, որ վերջին երկու տարում այս իշխանությունները հնարավոր ու անհնար ամեն ինչ ձևում են իրենց քիմքին համապատասխան, ապա դժվար չէ պատկերացնել, թե ինչ նեղ քաղաքական, իսկ այս դեպքում նեղանձնական, մեկ անձի շահերը սպասարկող մայր օրենք կարող ենք ունենալ:

ԱՐԹՈՒՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ