Գլոբալ առումով հայրենիք-սփյուռք հարաբերություններում էական տեղաշարժ տեսանելի չէ

Հայ ժողովրդի տեղաբաշխվածությունն այնպիսի առանձնահատկություն ունի, որ Հայաստանի տարածքում ավելի քիչ թվով հայ է ապրում, քան սփյուռքում։ Սա պայմանավորված է հայ ժողովրդին բաժին ընկած դժվարին պատմական անցյալով, ինչպես նաև տարբեր ժամանակահատվածներում տեղի ունեցած արտագաղթի ալիքներով։

Եվ անկախ Հայաստանի Հանրապետության ողջ գոյության ընթացքում առաջնային թեմաներ են եղել սփյուռքի հետ համագործակցությունը խորացնելու, սփյուռքահայության ներուժը արդյունավետ օգտագործելու և հայրենադարձություն կազմակերպելու հարցերը։

Այս համատեքստում ուշագրավ է, որ դեռևս ընդդիմադիր պատգամավոր եղած ժամանակ Նիկոլ Փաշինյանը նշում էր, որ Հայաստանում հնարավոր չէ ներգաղթ այնքան ժամանակ, քանի դեռ չի եղել իշխանափոխություն, ավելին՝ նա Ազգային ժողովի ամբիոնից հայտարարում էր, որ մեծ հայրենադարձության կազմակերպումը «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության ծրագրային նպատակներից է:

Ուստի և օրակարգային առումով Հայաստան-սփյուռք հարաբերությունների խորացման թեման հատուկ դերակատարություն ստացավ հատկապես իշխանափոխությունից հետո, երբ վարչապետ Փաշինյանը սկսեց խոսել մեծ հայրենադարձության, սփյուռքի ներուժը Հայաստանում կենտրոնացնելու և սփյուռքահայերի միջոցով հսկայական ներդրումներ ներգրավելու մասին։

Սփյուռքի հետ կապերը ամրապնդելուն ուղղված «ամբիցիոզ» ծրագրերը կյանքի կոչելու ճանապարհին իշխանությունները ձեռնամուխ եղան սփյուռքահայության հետ աշխատանքներ իրականացնող պետական կառույցի՝ սփյուռքի նախարարության լուծարմանը, և դրա փոխարեն ստեղծվեց սփյուռքի գործերի գլխավոր հանձնակատարի գրասենյակը, իսկ գլխավոր հանձնակատար նշանակվեց Գլենդելի նախկին քաղաքապետ Զարեհ Սինանյանը՝ հաշվի առնելով, որ նա սփյուռքում ղեկավար աշխատանքի փորձ ունի։

Սակայն սփյուռքի գործերի գլխավոր հանձնակատարի գրասենյակի ձևավորումը որևէ էական, տեսանելի փոփոխություն չբերեց հայրենիք-սփյուռք հարաբերություններում։ Նախ՝ սփյուռքում մեծ ցանկություն չի նկատվում հայրենիք վերադառնալու, իսկ մյուս կողմից՝ Հայաստանը պատրաստ չէ մասշտաբային հայրենադարձության։ 

Եվ պատահական չէ, որ Զարեհ Սինանյանն Ազգային ժողովում, ի պատասխան պատգամավորներից մեկի հարցի, նշեց, որ Հայաստանը պատրաստ չէ ներգաղթի: 

Ավելին՝ նա ընդգծեց, որ հայրենադարձության խթանումն իրենց համար առաջնային խնդիր չէ: Այդ դեպքում ի՞նչն է իշխանությունների համար առաջնային, եթե նրանք իշխանափոխությունից հետո իրենց համար կախարդական փայտիկ էին դարձրել հայրենադարձության թեման։

Ճիշտ է՝ սփյուռքի գործերի գլխավոր հանձնակատարի գրասենյակն այս ընթացքում որոշակի նախաձեռնություններով հանդես եկել է, բայց գլոբալ առումով սփյուռքի համայնքների հետ հարաբերությունների էական խորացում տեսանելի չէ։

Ու այս հարցում կարևոր է, որ սփյուռքի մեր համայնքները ոչ թե դիտվեն «կթու կովի» կարգավիճակում, որից միայն պետք է օգուտ ստանալ, այլ ՀՀ կառավարությունն այնպիսի նախաձեռնություններով պետք է հանդես գա, որ սփյուռքում կազմակերպչական լուրջ աշխատանքներ տարվեն՝ հաշվի առնելով, որ հայկական համայնքները ժամանակի ընթացքում ձուլվում են, տարրալուծվում օտարության մեջ։

Ուստի համայնքների ներուժը պահպանելու համար լուրջ աշխատանքների կարիք կա, որպեսզի սփյուռքում պահպանվեն կամ բացվեն նոր հայկական դպրոցներ, մեծանա սփյուռքահայությանը համախմբող կառույցների դերակատարությունը և այլն։ Սակայն այսպիսի հարցերի վրա կենտրոնանալու փոխարեն սփյուռքի գործերի գլխավոր հանձնակատարի գրասենյակի աշխատանքն աչքի է ընկնում միայն Զարեհ Սինանյանի՝ սփյուռքահայ տարբեր համայքներ կատարած այցերով, որոնց արդյունավետությունը հարցականի տակ է։

Մյուս կարևոր փաստը, որով հայտնի է դարձել սփյուռքի գործերի գլխավոր հանձնակատարի գրասենյակն այս ընթացքում, իր կատարած աշխատանքի համեմատ շատ մեծ չափերի պարգևավճարներ ստանալն է, որոնք մամուլում որակվեցին որպես «ռոքֆելլերյան» պարգևավճարներ։

Այս ամենի կոնտեքստում ուշագրավ է, որ օրերս վարչապետ Փաշինյանը նոր որոշում է ստորագրել, որով սփյուռքի գործերի գլխավոր հանձնակատարի գրասենյակի նպատակները փոխվում են։ Մի՞թե գրասենյակը չի արդարացրել իր առաքելությունը, դրա համար էլ փոխվում են գործունեության նպատակները։ Այս հարցի պատասխանը դեռ չկա։

Սակայն, անկախ նպատակների փոփոխությունից, մի կարևոր խնդիր պարզ է, որ աշխարհով մեկ տարածված պանդեմիայի իրավիճակում պետք է նոր ելքեր փնտրել Հայաստան-սփյուռք համագործակցությունը ընդլայնելու և խորացնելու համար. ինչպես սփյուռքը կարող է այս ճգնաժամային իրավիճակում օգտակար լինել հայրենիքի համար, այնպես էլ հայրենիքը սփյուռքի համար։

ԱՐԹՈՒՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ