Կպչուն ճարմանդ. ինչպես կռատուկի կոծոծը գյուտի առիթ դարձավ. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է

Կպչուն ճարմանդը, կամ խոսակցական հայերենում` լիպուչկան (գալիս է ռուսերեն застежка-липучка բառից) այն է, ինչը սովորաբար անվանում են տեքստիլ «Velcro» ամրացումները, որն աշխատում է կռատուկի կոծոծի սկզբունքով: 1948 թվականին այն հորինել է Շվեյցարիայից ինժեներ Ժորժ դե Մեստրալը: Այն նաև կոչվում է փխրուն կայծակաճարմանդ, «Velcro» ժապավեն, մազմզուկներ, կոնտակտային ժապավեն: Անգլախոս երկրներում դրանք կոչվում են «hook and loops», թարգմանաբար`«կեռիկներ և օղակներ», այն կոչվում է նաև «touch fastener»՝ «հպումային ամրացում»:

Կպչուն ճարմանդն իրենից ներկայացնում է տեքստիլ զույգ ժապավեններ, որոնցից մեկի մակերեսին միկրոմազմզուկներ են, իսկ մյուսի մակերեսին՝ պինդ միկրոօղակներ և միկրոկեռիկներ: Միկրոմազիկները միկրոօղակների և միկրոկեռիկների հետ շփման մեջ մտնելիս խրվում են դրանց մեջ, այսինքն, երկու տեքստիլ ժապավենները «կպչում են» միմյանց: Ճանապարհորդությունների սիրահար և կրքոտ գյուտարար Ժորժ դե Մեստրալը, որը բազմաթիվ գյուտերի հեղինակ է, իր առաջին գյուտի արտոնագիրը ստացել է Շվեյցարիայում դեռևս 12 տարեկան հասակում: Այդ գյուտը խաղալիք ինքնաթիռի մոդել է եղել: Իսկ ինչպե՞ս է նա ստեղծել կպչուն ճարմանդը: Մի անգամ շան հետ վերադառնալով զբոսանքից Ալպերի նախալեռներից՝ Ժորժը գտել է բազում կռատուկի կոծոծներ իր տաբատի և շան մազերի վրա: Այդ անկոչ փշոտ հյուրերին իր հագուստի ու շան մորթուց հանելուց հետո նա մտածել է կռատուկի մասին: Նա կռատուկի կոծոծը սկսել է դիտել մանրադիտակով:

Մանրադիտակի տակ ուսումնասիրելով այն՝ Ժորժը տեսել է բազմաթիվ կեռիկներ, որոնց շնորհիվ էլ դրանք կպչում են հագուստի թելիկներին և շան մորթու մազմզուկներին: Բանն այն է, որ այդ բույսը իր սերմերը տարածում է «կենդանի տրանսպորտի» միջոցով: Տեսածը հետաքրքրել է Մեստրալին, և նա որոշել է կպցնելու նպատակով օգտագործել այն նույն սկզբունքը, ինչպիսին ունի կռատուկը: Նա այցելել է մանածագործության համաշխարհային կենտրոն Լիոն, որտեղ մանածագործության մասնագետները բավարար պատասխաններ են տվել նրան հետաքրքրող բոլոր հարցերին: Նրանցից շատերը թերահավատորեն են վերաբերվել նրա առաջարկին: Բայց եղել է մի ջուլհակ, որին դուր է եկել Ժորժի ներկայացրած գաղափարը: Փոքր ջուլհակային հաստոցի վրա նա ձեռքով հյուսել է բամբակյա գործվածքի երկու շերտ (մեկը՝ կեռիկներով, իսկ մյուսը՝ օղակներով), որոնք էլ դարձել են ժամանակակից «Velcro» ամրացման նախատիպը: Ժորժը նկատել է, որ նեյլոնե գործվածքների վրա տաքացնելով հյուսելու դեպքում կեռիկներ են առաջանում, որոնք չնայած փոքր, բայց ամուր են:

Այդ ժամանակից ի վեր, նեյլոնը դարձել է կպչուն ճարմանդի հիմնական բաղադրիչը: Մեստրալը աշխատել է յոթ տարի և միայն դրանից հետո է արտոնագրել իր գյուտը: «Թավշյա գործվածք և դրա արտադրության եղանակը» թիվ 2 717 437 շվեյցարական արտոնագիրը նա ստացել է 1955 թվականին: Ժորժ դե Մեստրալը իր գյուտին տվել է Velcro (թավշե կեռիկ) անվանումը: Նրա կողմից 1952 թվականին հիմնադրված շվեյցարական ընկերությունը գրանցվել է նույն անունով: Ապրանքանիշը, որը հայտնվել է 1958 թվականին, ևս ունեցել է հենց նույն անվանումը: Բայց շվեյցարացու գյուտը սպառողների շրջանում ժողովրդականություն ստացել է դրանից գրեթե 20 տարի անց: Միայն 1970-ականների սկզբին, երբ Velcro- ն հայտնվել է NASA- ի տիեզերագնացների կոստյումների մեջ, կպչուն ճարմանդի վաճառքը սկսել է աճել երկրաչափորեն: Հանգուցյալ գյուտարարի կնոջ խոսքերով, վերջին 30 տարվա ընթացքում նրանք ապրել են միայն արտոնագրային հոնորարներով, որոնք իրենց բերել են Ժորժ դե Միստրալի գյուտերը:

ԿԱՄՈ ԽԱՉԻԿՅԱՆ

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում