Ինչպե՞ս էին ժամանակին գդալով կամ ասեղով կողմնացույց պատրաստում. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է

Կողմնացույցի գյուտի պատմությունը շատ հին ժամանակներում է եղել: Կողմնացույցի առաջին նկարագրությունը կատարվել է մ.թ.ա. 3-րդ դարում չինացի փիլիսոփա Հեն Ֆեյ-Ցուի կողմից: Դա եղել է մագնետիտից պատրաստված նեղ բռնակով գդալ, որը գնդակի տեսք է ունեցել: Այն տեղադրվել է պղնձից ու փայտից պատրաստված ափսեի վրա, որի վրա պատկերված են եղել կենդան ա կեր պի նշան ն ե րը: Աշ խ ա տան ք ի սկզբունքն այն է, որ գդալը պտտել են, և այն կանգնելիս միշտ ցույց է տվել դեպի հարավ: Դա եղել է աշխարհում առաջին կողմնացույցը: 11-րդ դարի կեսերին Չինաստանում սկսել են արհեստական մագնիսներից պատրաստել կողմնացույցի սլաքներ: Դրանք ամենից հաճախ ունեցել են ձկան տեսք:

Այդ սլաքները իջեցրել են ջրի մեջ, որտեղ դրանք լողացել են, և ձկան գլուխը միշտ ուղղված է եղել դեպի հարավ: Միևնույն ժամանակ, չին գիտնական Շեն Գուան կողմնացույցի մի քանի այլ տարբերակ է ստեղծել: Նա մագնիսացրել է կարի ասեղը և մոմով ամրացրել մետաքսի կախված թելից: Դա եղել է ավելի ճշգրիտ կողմնացույց, քանի որ պտտվելիս առաջացած շփումը այս դեպքում նվազ է: Մեկ այլ տարբերակում նա առաջարկել է այդ ասեղը դնել մեխի սուր ծայրին: Հենվելով իր բազմաթիվ փորձերի վրա՝ գյուտարար Շեն Գուան նկատել է, որ կողմնացույցի սլաքը միշտ փոքր շեղումով է ցույց տալիս հարավը: Նա կարողացել է դա բացատրել մագնիսական և աշխարհագրական միջօրեականների տարբերությամբ: Ավելի ուշ, գիտնականները պարզել են, թե ինչպես հաշվարկել այդ շեղումը Չինաստանի տարբեր տարածքների համար: 11-րդ դարում շատ չինական նավեր են հագեցած եղել լողացող կողմնացույցերով: Դրանք տեղադրված են եղել նավի քթամասում, որպեսզի նավապետը միշտ կարողանա տեսնել դրա ցուցումները: 12-րդ դարում արաբներն են սկսել օգտագործել կողմնացույցի չինական գյուտը, իսկ 13-րդ դարից՝ նաև եվրոպացիները:

Եվրոպայում իտալացիներն առաջինն են իմացել կողմնացույցի մասին, այնուհետև դա հայտնի է դարձել իսպանացիներին, ֆրանսիացիներին, ապա բրիտանացիներին ու գերմանացիներին: Այն ժամանակվա կողմնացույցը իրենից ներկայացրել է խցանի վրա դրված մագնիսացված ասեղ, որը լողում է ջրի տարողության մեջ: Շուտով քամուց պաշտպանելու համար այդ սարքը սկսել են ծածկել ապակիով: 14-րդ դարի սկզբին մագնիսացված ասեղը տեղադրել են թղթի շրջանակի վրա, իսկ որոշ ժամանակ անց իտալացի Ֆլավիո Ջոիյան թղթի վրա գծված օղակը բաժանել է 16 մասի, այնուհետ՝ 32 մասի: 16-րդ դարի կեսերին կողմնացույցի սլաքը ամրացրել են կախոցին՝ նպատակ ունենալով նվազեցնել նրա շարժման դիմադրությունը, և մեկ դար անց կողմնացույցի պատմության մեջ հայտնվել է պտտվող քանոնով կողմնացույցը, ինչը մեծացրել է կողմնացույցի ցուցիչների ընկալման ճշգրտությունը:

Կողմնացույցը եղել է բաց ծովում նավարկելու առաջին նավարկային սարքը: Այն ներկայումս էլ օգտագործվում է և թույլ է տալիս երկար ճանապարհորդություններ կատարել օվկիանոսների խորքերում ու չմոլորվել:

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում