Հայաստանի տնտեսական զարգացման հեռանկարը՝ լուրջ սպառնալիքի տակ. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է

Յուրաքանչյուր էսկալացիա կամ պատերազմ իր մեջ նաև տնտեսական առճակատման և շահերի բախման տարրեր է պարունակում։ Եվ շատ հաճախ տնտեսական պատժամիջոցներն ու արգելքի՝ էմբարգոյի սահմանումը կարող են ավելի մեծ ազդեցություն ունենալ միջազգային հարաբերություններում, քան բուն ռազմական գործողությունները։ Այդ է նաև պատճառը, որ Արևմուտքը, մասնավորապես ԱՄՆ-ը, ամենից հաճախ դիմում է տնտեսական պատժամիջոցների սահմանման գործելակերպին, իսկ այն երկրները, որոնք հայտնվում են պատժամիջոցների տակ, լուրջ դժվարություններ են ունենում, նրանց տնտեսության համար փակվում է արագ զարգացման հեռանկարը։ Օրինակ՝ այդպիսի վիճակում են այսօր Իրանը, Ռուսաստանը, Հյուսիսային Կորեան։ Հարավային Կովկասում էլ Հայաստանն է Թուրքիայի ու Ադրբեջանի կողմից տնտեսական շրջափակման մեջ։

Ավելին՝ թուրք-ադրբեջանական տանդեմը տարիներ շարունակ հատուկ ջանքեր է ներդրել, որ ոչ մի տնտեսական խոշոր նախագիծ, մասնավորապես՝ էներգետիկ, Հայաստանով չանցնի, շրջանցի այն, և հայկական պետությունը զարգանալու հնարավորություն չունենա։ Եվ երբ ՀՀ իշխանությունները հետևողականորեն առաջ են տանում տարածաշրջանում ճանապարհների ապաշրջափակման թեման, հարց է ծագում, թե արդոք Թուրքիան ու Ադրբեջանը համաձա՞յն են, որ Հայաստանը դուրս գա շրջափակումից։ Եթե տրամադրված լինեին ճանապարհները բացելուն, ապա Ադրբեջանը Հայաստանի տարածքի նկատմամբ ագրեսիա չէր սկսի։ Պարզից էլ պարզ է, որ Ադրբեջանն այդպիսով ցանկանում է ստանալ, այսպես կոչված, «Զանգեզուրի միջանցքը», որի տարածքի նկատմամբ Հայաստանն իրավասություն չի ունենա։ Այլ կերպ ասած՝ դրա գործարկման արդյունքում հաղորդակցության ուղիները կբացվեն բուն Ադրբեջանի տարածքի, Նախիջևանի ու Թուրքիայի միջև։ Միասնական տնտեսական ողու բացման արդյունքում Թուրքիան ու Ադրբեջանը կմիանան միմյանց, ինչու չէ՝ հետագայում նաև Միջին Ասիայի թուրքալեզու պետություններին ու հնարավորություն կստանան, օրինակ՝ մեկ ընդհանուր տնտեսական գոտի ստեղծել։ Եվ պատահական չէ, որ Իլհամ Ալիևը Սամարղանդում ընթացող Շանհայի համագործակցության կազմակերպության գագաթաժողովում կրկին խոսեց «Զանգեզուրի միջանցքի» մասին՝ նշելով, որ դրա բացումն էլ ավելի կմեծացնի տարածաշրջանի երկրների տրանսպորտային հնարավորությունները և շահավետ կլինի այն երկրների համար, որոնք տեղակայված են այդ երկաթուղու երկայնքով։

Փաստացի, եթե այդ «միջանցքը» բացվում է, ապա դա նշանակում է, որ մի կողմից՝ ՀՀ-ին պատկանող սուվերեն տարածքներն օկուպացվում են, իսկ մյուս կողմից էլ՝ ոչ թե ճանապարհների ապաշրջափակում է տեղի ունենում Հայաստանի համար, այլ առավել խոր շրջափակում։ Օրինակ՝ հարավում ՀՀ-Իրան սահմանը կարող է չգործել, ու արտաքին աշխարհ դուրս գալու միակ ելքը Հայաստանի համար մնա Վրաստանը։ Ուստի, պատահական չէ, որ իրանական կողմն անընդհատ կարևորում է Հայաստանի տարածքային ամբողջականության պահպանումը և շեշտում, որ ոչ մի դեպքում թույլ չի տա ՀՀ-Իրան սահմանի արգելափակումը։ Կարճ ասած՝ Թուրքիան ու Ադրբեջանը, օգտվելով այն հանգամանքից, որ հայկական կողմն Արցախյան պատերազմում պարտություն է կրել, փորձում են այնպիսի պայմաններ ստեղծել, որ Հայաստանն ընդհանրապես կորցնի տնտեսապես զարգանալու որևէ հնարավորություն։

Բայց եթե տարածաշրջանային հաղորդակցության ուղիների ապաշրջափակում տեղի ունենա, և Հայաստանով էլ տարբեր տարածաշրջանային նախագծեր անցնեն, ապա մեր երկրի համար կբացվեն լրացուցիչ զարգացման հնարավորություններ, ինչը փորձում են թույլ չտալ Անկարան ու Բաքուն։ Ամբողջ խնդիրը տարածաշրջանում աշխարհաքաղաքական դասավորությունն է, սակայն, փորձելով ցույց տալ, թե տնտեսական առումով Հայաստանը մեծ հաջողությունների է հասել, Փաշինյանը հայտարարում է, թե Ադրբեջանի ագրեսիան ՀՀ-ի այս տարվա տնտեսական աճը կանխելուն է ուղղված։ Իրականում էական տնտեսական հաջողությունների մասին խոսակցությունները փուչ են, քանի որ հազիվ այս տարի միայն հաղթահարում ենք համավարակի հետևանքները, իսկ մյուս կողմից էլ՝ տնտեսական աճը ամուր հիմքեր չունի։

Օրինակ՝ պահի թելադրանքով մեծ թվով ռուս մասնագետներ, մասնավորապես՝ ՏՏ ոլորտի ներկայացուցիչներ, ժամանել են Հայաստան, ընկերություններ գրանցել մեր երկրում, կամ համավարակից հետո որոշ չափով ակտիվացել է զբոսաշրջությունը։ Սակայն ցանկացած պահի ռուս մասնագետները կարող են հեռանալ ՀՀ-ից, իսկ զբոսաշրջային հոսքը կարող է դանդաղել։ Մյուս կողմից էլ՝ հետաքրքրական է, որ բյուջեի մուտքերի մեջ մեծ մասնաբաժին է կազմում պղնձի հումքի արտահանումը։ Բայց այդ եկամուտների հոսքը ոչ կայուն է, քանի որ պղնձի գինն անընդհատ տատանվում է համաշխարհային շուկայում, մյուս կողմից էլ՝ միայն հումքի արտահանման վրա հենվելով՝ հնարավոր չէ տնտեսական աճի համար կայուն հիմքեր ստեղծել։ Եվ եթե Հայաստանի տնտեսության մեջ աճը ամուր հիմքեր ունենար, ապա չէին լինի նաև կտրուկ տատանումներ և սրընթաց տնտեսական վայրիվերումներ։

Օրինակ՝ Ադրբեջանի կողմից ագրեսիան սկսելուց շատ չանցած՝ մի շարք ապրանքներ սկսեցին արագորեն թանկանալ, իսկ դոլարը կտրուկ արժևորվեց։ Սա վկայում է, որ պատերազմի վտանգի տակ գտնվող երկրում իշխանությունները տնտեսությունը չեն նախապատրաստել հնարավոր պատերազմի ժամանակ կայունության ապահովմանը։ Եվ զարմանալի է, որ տնտեսական ոլորտը ինքնահոսի թողնելու հետ մեկտեղ հաշվի չի առնվել, որ քաղաքացիական ենթակառուցվածքների և բնակավայրերի ռմբակոծման պատճառով քաղաքացիներն ու պետությունն էական տնտեսական վնասներ են կրելու, որոնք պետք է հնարավոր լինի փոխհատուցել։

ԱՐԹՈՒՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում