Կիթառ. ո՞րն է հանրաճանաչ այս գործիքի հայրենիքն ու «նախնին»․ «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Կիթառը լարային երաժշտական գործիք է և ներկայում համարվում է աշխարհի ամենատարածված գործիքներից մեկը։ Այն սոլո գործիք է բլ յուզ, ռոք, ֆլամենկո, քանթրի, երբեմն՝ ջազ ոճերում։ Լայնորեն օգտագործվում է նաև որպես նվագակցող գործիք։ Երաժիշտը, որը կիթառ է նվագում, կոչվում է կիթառահար, իսկ նա, ով պատրաստում է կիթառներ, անվանվում է լ յուտյե կամ կիթառի վարպետ։ Կիթառն ունի 6 լար՝ մի, լ յա, ռե, սոլ, սի և մի նոտաներով։ Կիթառի պատմությունը շատ հին է, բայց, իհարկե, հնում այն չի ունեցել այն տեսքը, ինչին սովոր ենք մենք: Հին ժամանակների կիթառը բնութագրվում է որպես գործիք, որն ուներ «երկար, տափակ փայտյա ձայնատախտակ, կողեր և հարթ հետև, հաճախ՝ գոգավոր մասերով»։ Կիթառ տերմինն օգտագործվել է տարբեր տեսակի լարային գործիքներ նկարագրելու համար, որոնք զարգացել և օգտագործվել են ամբողջ Եվրոպայում՝ սկսած 12-րդ դարից, և ավելի ուշ՝ Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկաներում։

Ժամանակակից լարային գործիքները երկար լարերով գործիքների հետնորդներն են, որոնք մի քանի հազար տարի առաջ եղել են հնագույն Կենտրոնական Ասիայում և Հնդկաստանում։ Այդ պատճառով ժամանակակից արևմտյան լարային գործիքները, այդ թվում՝ կիթառը, հեռու կապեր ունեն Կենտրոնական Ասիայի և Հնդկաստանի երաժշտական գործիքների, ի մասնավորի՝ տանբուրի, սեթարի, սիթարի և անգամ հայկական բամբիղի հետ։ 3300-ամյա խեթական մի արձանագրությունում երգիչը նվագում է լարային գործիք. դա լարային գործիքների ամենահին պատկերումն է։ Եվրոպայում առաջին կիթառները հայտնվել են դեռևս մ. թ. ա. 2-րդ հազարամյակում, գործիքի զարգացման հիմնական կենտրոնը եղել է միջնադարյան Իսպանիան, որտեղ այն հասել է Հին Հռոմից։

Անգլերեն guitar, գերմաներեն gitarre և ֆրանսերեն guitare բառերը փոխառնված են իսպաներեն guitarra-ից, որը գալիս է անդալուզիական արաբերեն քիթարա բառից, որն էլ փոխառնված է լատիներեն cithara-ից. սա էլ իր հերթին գալիս է հին հունարեն քիթարա բառից։ Այսինքն, «կիթառ» տերմինը ծագում է լատիներեն cithara բառից, բայց ժամանակակից այդ գործիքը չի համարվում ռոմանական երաժշտական գործիք։ Լատինական կիթառն ունեցել է ընդամենը մեկ ձայնային անցք և ավելի երկարավուն լարատեղ։ 14-րդ դարում «մավրիտանական» և «լատինական» կոչվող երաժշտական լարային գործիքներին փոխարինելու են եկել կիթառները։ Վիուելան կամ իտալերեն «viola da mano»-ն 15-րդ դարի երաժշտական գործիք է, որն իր ձևով նման է կիթառին։ Այն բարոկկո կիթառի զարգացման հիմնական գործոնն է եղել։ Վիուելան սովորաբար ունեցել է վեց լար, բայց ավելի կարճ իրան։

Հետագայում՝ մինչ 16-րդ դարը, վիուելան ստացել է այժմյան կիթառի հիմնական տեսքը՝ կորաձև կաղապարով, լարատեղով, սակայն այն ավելի մեծ է եղել, քան ժամանակակից քառալար կիթառը։ Վիուելայի հանրաճանաչությունը Իտալիայում և Իսպանիայում երկար չի տևել, քանի որ հինգ լարանի բարոկկո կիթառն է, որ 16-րդ դարի կեսերից սկսել են կիրառել Իսպանիայում. այն հանրաճանաչություն է ձեռք բերել հատկապես Իսպանիայում, Իտալիայում և Ֆրանսիայում 16-րդ դարի վերջից մինչև 18-րդ դարի կեսերը։ Պորտուգալիայում ևս «վիոլա» բառը փոխարինվել է կիթառ բառով: Ժամանակակից կիթառները կարելի է բաժանել երկու մեծ խմբի՝ ակուստիկ և էլեկտրո։ Ակուստիկ կիթառների խմբի մեջ առկա են մի քանի հատկանշական ենթախմբեր, մասնավորաբար՝ դասական և ֆլամենկո կիթառներ։ Ակուստիկ կիթառի խումբը նաև ներառում է ոչ ուժեղ հնչեղությամբ կիթառները՝ ստեղծված տարբեր ձայնասահմաններում նվագելու համար, ինչպիսին է ակուստիկ բաս կիթառը, որն էլ ունի էլեկտրո բաս կիթառին նման հնչողություն։

ԿԱՄՈ ԽԱՉԻԿՅԱՆ

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում