Եթե այսպես շարունակենք, հանրապետությունում քարը քարին չի մնա

Նկարիչ-քանդակագործ Երվանդ Քոչարի ժառանգները պնդել են, պնդում են եւ շարունակելու են պնդել, որ Զվարթնոցի ուղենիշ Արծիվը ստեղծվել է երկու մեծերի՝ ճարտարապետ Ռաֆայել Իսրայելյանի եւ Երվանդ Քոչարի համահեղինակությամբ:

Past-ի հետ զրույցում, անդրադառնալով «Ժողովրդական ճարտարապետ Ռաֆայել Իսրայելյան» հասարակական կազմակերպության օրերս տարածած հայտարարությանը, ասաց քանդակագործի թոռնուհին՝ մեծանուն վարպետի թանգարանի տնօրեն Կարինե Քոչարը:

Կարինե Քոչարն իր ասելիքն ամփոփեց այդ մեկ նախադասության մեջ՝ չցանկանալով ավելին խոսել այդ թեմայով:

Հիշենենք, որ «Ժողովրդական ճարտարապետ Ռաֆայել Իսրայելյան» հասարակական կազմակերպությունը, որի հիմնադիրների թվում են ճարտարապետի ժառանգները, պնդում է, որ Արծվի քանդակն ստեղծվել է առանց Քոչարի որեւէ հեղինակային մասնակցության եւ միայն նախագծի իրականացման փուլում Քոչարն ունեցել է բացառապես զուտ տեխնիկական բնույթի մասնակցություն:

«Երվանդ Քոչարի ստեղծագործությանը քաջածանոթ ցանկացած մարդ, հայ կերպարվեստի յուրաքանչյուր մասնագետ անվարան կարող է պնդել, որ այդ արծիվը ոչ մի ընդանուր բան, շփման ոչ մի կետ չունի Քոչարի ստեղծագործական ձեռագրի եւ ոճի հետ: Եվ դրանում ոչ մի զարմանալի բան չկա, քանի որ այդ կոմպոզիցիայի իրական, միակ եւ լիիրավ հեղինակը ԽՍՀՄ ժողովրդական ճարտարապետ Ռաֆայել Իսրայելյանն է»,- ասվում է կազմակերպության հաղորդագրության մեջ:

Զրուցեցինք նաեւ Հայաստանի Ճարտարապետների միության նախագահ Մկրտիչ Մինասյանի հետ, ով ՀԿ-ի հիմնադիրներից է, սակայն խնդրո առարկա հայտարարության հետ որեւէ կապ չունի: Ակնհայտ էր, որ ստեղծված լարվածությունը նրա սրտով չէ:

Մինասյանը հրաժարվեց հարցազրույցից, միայն ասաց հետեւյալը. «Նրանք երկուսն էլ հանճարեղ դեմքեր էին, եւ նրանցից որեւէ մեկը երբեք չի ձգտել առաջինը երեւալ: Եթե այսպես շարունակվի, Երեւանում քարը քարին չի մնա: Ամեն մի ստեղծագործություն կարելի է նման վիճարկումների առարկա դարձնել»:

Խորհրդային շրջանի տարբեր կատալոգներում, ամսագրերում , բուկլետներում, գրքերում Արծիվը ներկայացված է որպես ճարտարապետ Իսրայելյանի եւ քանդակագործ Քոչարի ստեղծագործություն: Քոչարի աշխատանքների ցուցահանդեսներից որոշներում Արծվի քանդակը եղել է անմիջապես տվյալ ցուցահանդեսի խորհրդանիշ:

«Սովետական Հայաստան» պարբերականի 1956 թվականի համարներից մեկում կարդում ենք. «Հայկական ՍՍՌ Խճուղային ճանապարհների վարչությունը ձեռնարկել է ռեսպուբլիկայի պատմական նշանավոր հուշարձանների շրջակայքում ուղեցույց-կոթողների շինարարություն: Երեւանից Էջմիածին տանող խճուղու եզրին՝ Զվարթնոցի մոտ, վերջերս կառուցվեց մի գեղեցիկ ուղեցույց-կոթող:

Գործագույն տուֆի կերտված 6 մետրանոց պատվանդանի վրա հպարտ կանգնած է բրոնզաձույլ արծիվը, որի բարձրությունը 2 մետր է: Քանդակը հիշեցոնւմ է Զվարթնոցի տաճարի վրա կերտված արծիվը, որը հին հայկական զինանշաններից մեկն է:

Պատվանդանը, որի վրա վերեւից ներքեւ խոշոր տառերով գրված է «Զվարթնոց», կառուցվել է ճարտարապետ Ռաֆայել Իսրայելյանի նախագծով: Բրոնզյա արծիվը քանդակել է նկարիչ-քանդակագործ Երվանդ Քոչարը»:

Մի դիտարկում եւս. արվեստագետները, ովքեր տեղյակ են այս պատմությանը, զարմանք են ապրում Իսրայելյանի ժառանգների նման ծայրահեղ մոտեցումից: Կարծիքների գերակշռող մասը այսպիսին է. անգամ իրենք՝ հռչակավոր վարպետները , չէին համարձակվի վիճարկել, թե ուղենիշ Արծիվը իրենից որի տեղծագործությունն է:

Վերջիվերջո, ըստ մեր զրուցակիցների մեկի, Քոչարը չէր կարող զուտ տեխնիկական բնույթի աշխատանք կատարել՝ առանց սեփական ստեղծագործական միտքը քանդակում արտահայտելու: Որոշ արվեստագետներ էլ զարմացած են, որ կռվախնձոր է դարձել մի աշխատանք, որը, որքան էլ տաղանդով արված, չի արտահայտում ո՛չ Իսրայելյանի, ո՛չ էլ Քոչարի հանճարի իրական սահմանը:

Գագիկ Աղբալյան