Ի՞նչ կապ ունեն հայերը ռուսական բայանի հետ․ «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Աշխարհի բոլոր ժողովուրդներն ունեն իրենց ազգային երաժշտական գործիքները: Ռուսների համար նման գործիք իրավացիորեն կարելի է համարել կոճակային ակորդեոնը՝ բայանը: Այն հատկապես տարածված է եղել Ռուսաստանի նահանգներում, որտեղ, թերևս, ցանկացած իրադարձություն, լինի դա հարսանիք կամ ինչ-որ տոնախմբություն, առանց բայանի երաժշտության չի անցել: Այնուամենայնիվ, քչերը գիտեն, որ այդ սիրված գործիքը առաջացել է արևել յան «շենգ» երաժշտական գործիքից, որից ձայն առաջանում է, ինչպես ակորդեոնում, լեզվակային սկզբունքով: Հետազոտողները կարծում են, որ ավելի քան 2000-3000 տարի առաջ է շենգը հայտնվել և սկսել տարածվել Չինաստանում, Բիրմայում, Լաոսում և Տիբեթում: Շենգը գործիք է, որն ունի բամբուկե ձողեր, որոնց ներսում պղնձե լեզվակներ կան:

Հին Ռուսաստանում շենգը հայտնվել է թաթար-մոնղոլական արշավանքի հետ միասին, որտեղից էլ սկսել է տարածվել ամբողջ Եվրոպայում: Շատ վարպետներ են տարբեր ժամանակներում աշխատանք տարել բայանի ստեղծման գործում: 1787 թվականին չեխ վարպետ Կիրշները որոշել է ստեղծել երաժշտական գործիք, որի ձայնը կառաջանա մորթու հատուկ խցիկի օգնությամբ՝ օդային շիթից մետաղյա ափսեի թրթռումների հետևանքով: Կիրշները նույնիսկ նախագծել է իր գործիքի առաջին մոդելները: 19 -րդ դարի սկզբին գերմանացի Բուշմանն է նմանատիպ մեխանիզմ ստեղծել երգեհոնները կարգավորելու համար: 19 -րդ դարի 2 -րդ քառորդին Վիեննայում հայկական արմատներով ավստրիացի Դեմյանը, հիմք ընդունելով Բուշմանի գյուտը և փոփոխելով այն, ստեղծել է կոճակային ակորդեոնի առաջին նախատիպը: Դեմյանի գործիքը ներառել է 2 անկախ ստեղնաշար, որոնց միջև գտնվում էր մորթու պարկը:

Աջ ստեղնաշարի ստեղները մեղեդի նվագելու համար էին, ձախ ստեղները՝ բասի համար: Նման երաժշտական գործիքներ, որոնք կոչվում էին հարմոնիկաներ, բերվել են Ռուսական Կայսրություն 19 -րդ դարի առաջին կեսին, որտեղ նրանք ձեռք են բերել մեծ ժողովրդականություն և տարածում: Այդ երկրում արագորեն ստեղծվել են արհեստանոցներ և նույնիսկ ամբողջ գործարաններ հարմոնիկաներ արտադրելու համար: 1830 թվականին Տուլայի նահանգի տոնավաճառներից մեկում զինագործ Սիզովը գնել է այդ արտասովոր արտասահմանյան երաժշտական գործիքը: Հետաքրքրասեր ռուսական միտքը չի դիմացել, և գործիքը քանդվել է, որպեսզի պարզվի աշխատանքի սկզբունքը: Տեսնելով շատ պարզ կառուցվածք՝ Սիզովը որոշել է ստեղծել երաժշտական գործիքի իր սեփական տարբերակը, որն էլ հետագայում ստացել է «հարմոն» անվանումը: Հետո Տուլայի սիրող հարմոնիստ Բելոբորոդովը որոշել է այդ գործիքի նոր տեսակ ստեղծել, որն ավելի մեծ ձայնային հնարավորություններ կունենա:

Նրա երազանքը իրականացվել է 1871 թվականին, երբ նա վարպետ Չուլկովի հետ միասին ստեղծել է երկշարքանի հարմոնը: 6 տարի անց Չուլկովը հանդիսատեսին և երաժիշտներին է ներկայացրել իր գործիքը, որը հնարավորություն էր տալիս ակորդները ստանալ մեկ կոճակին սեղմելով: Հարմոնը եռաշարք է դարձել 1891 թվականին՝ շնորհիվ գերմանացի վարպետ Միրվալդի: Անընդհատ փոփոխվող ու կատարելագործվող հարմոնը աստիճանաբար դարձել է բայան՝ կոճակներով ակորդեոն: Հետո 1907 թվականին երաժշտական գործիչ Օրլանսկի-Տիտորենկոն պատվիրել է վարպետ Սթերլիգովին՝ ստեղծել չորս շարքով բարդ երաժշտական գործիք: Գործիքը ստացել է «բայան» անվանումը՝ ի պատիվ հին ռուսական բանահյուսության պատմողի՝ Բայանի: Ժամանակակից աշխարհում բայանը դարձել է համընդհանուր ճանաչում ունեցող երաժշտական գործիք: Երաժիշտը, նվագելով դրա վրա, կարող է կատարել ինչպես ժողովրդական երգեր, այնպես էլ դասական երաժշտական ստեղծագործություններ:

ԿԱՄՈ ԽԱՉԻԿՅԱՆ

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում