Ինչպե՞ս են հայկական ոչ պետական կազմակերպությունները գոյատևում առանց ԱՄՆ–ի փողերի. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

dw.com–ը գրում է, որ Դոնալդ Թրամփի վարչակազմի կողմից ԱՄՆ արտաքին օգնությունը կտրուկ կրճատելու որոշումից հետո USAID-ի ծրագրերը ամբողջ աշխարհում, այդ թվում՝ Հայաստանում, սկսել են կրճատվել։ Դա հարված է հասցրել անկախ լրատվամիջոցներին, կրթական հարթակներին և քաղաքացիական հասարակության նախաձեռնություններին։

1992 թվականից ի վեր ԱՄՆ Միջազգային զարգացման գործակալությունը (USAID) կարևոր դեր է խաղացել Հայաստանում քաղաքացիական հասարակության և ազատ լրատվամիջոցների զարգացման գործում։ Երեք տասնամյակի ընթացքում Միացյալ Նահանգները միլիարդավոր դոլարներ է ներդրել ժողովրդավարական ինստիտուտների զարգացման և երկրի տնտեսական ու սոցիալական զարգացման մեջ։ Մինչև 2025 թվականը միայն մեդիա ոլորտ տասնյակ միլիոնավոր դոլարներ են ուղղվել USAID-ի և ԱՄՆ դեսպանատան միջոցով։ Սակայն հիմա Հայաստանում նախագծերը դադարեցվել են կամ ամբողջությամբ կրճատվել։ «Ինտերնյուսի» գրասենյակի փակումը, որը իրականացնում էր լրատվամիջոցների զարգացման 15 միլիոն դոլարի հնգամյա ծրագիր, ոլորտի համար ախտանշանային ազդանշան է։ Ինչպես dw.com–ին տված հարցազրույցում նշել է Երևանի մամուլի ակումբի պատվավոր նախագահ Բորիս Նավասարդյանը, հայկական լրատվամիջոցների անկախ հատվածին տրամադրված արտաքին ֆինանսավորման մոտ 60 %-ը տրամադրվել է ԱՄՆ բյուջեից։ «Դրանք այն լրատվամիջոցներն են, որոնք չեն վայելում քաղաքական կամ օլիգարխիկ կառույցների հովանավորությունը», - նշել է նա՝ հավելելով, որ ֆինանսավորման դադարեցումը կիսով չափ ընդհատել է տեղեկատվական ոլորտում համակարգային բարեփոխումների ռազմավարության իրականացումը։ Ազդեցությունը հատկապես նկատելի է «Ազատ Եվրոպա/Ազատություն» ռադիոկայանի հայկական ծառայության վրա։

Ինչպես dw.com–ին ասել է դրա տնօրեն Հեղինե Բունիաթյանը, ստեղծված իրավիճակում «Ազատության» հայկական ծառայությունը, որը երկրի ամենամեծ առցանց լրատվամիջոցն է, ստիպված էր շտապ աջակցություն խնդրել եվրոպացի գործընկերներից՝ հեռարձակումը չդադարեցնելու համար։ Վերջերս էլ հայտնի է դարձել, որ «Հետք» մեդիա ընկերությունը, որը Հայաստանում հետաքննող լրագրողների պատրաստմամբ զբաղվող հարթակներից մեկն է, փակման եզրին է։ «Մենք կշարունակենք աշխատել մինչև տարվա ավարտը, բայց դրանից հետո ամեն ինչ հարցականի տակ է», - dw.com–ին ասել է կենտրոնի տնօրեն Հարություն Մանսուրյանը։ «Հետքը» տարեկան մոտ 30 ուսանող էր պատրաստում։ Հիմա դա հարցականի տակ է։ «Նախագիծն ամբողջությամբ ֆինանսավորվել է ԱՄՆ դեսպանատան կողմից։ Հիմա մենք ուսումնական տարին ավարտում ենք մեր սեփական ռեսուրսներով», - dw.com–ին ասել է նա։ Հիմա նրանք մտադիր են փնտրել ֆինանսավորման այլ միջազգային աղբյուրներ՝ ծրագիրը շարունակելու համար, սակայն շատերը կասկածում են կորցրած ռեսուրսները համալրելու հեռանկարներին, այդ թվում՝ եվրոպական հիմնադրամների միջոցով։

Ինչպես dw.com–ին տված հարցազրույցում նշում է «Իրազեկ քաղաքացիների միավորում» ՀԿ-ի ղեկավար Դանիել Իոաննիսյանը, կրճատումների շղթայական ռեակցիան ազդել է նաև այն կազմակերպությունների վրա, որոնք անմիջականորեն կախված չէին USAID-ից։ «Ընդհանուր դեֆիցիտը ազդել է նույնիսկ այլ ֆոնդերի վրա, քանի որ նրանք ստիպված են փրկել այն կառույցները, որոնք փակման եզրին են», - ասել է նա։ Մյուս կողմից, ըստ նրա, նոր աշխարհաքաղաքական իրականության համատեքստում ԵՄ առաջնահերթությունները տեղափոխվում են դեպի ռազմական բաղադրիչ։ Ֆինանսավորման կրճատումները ազդել են նաև փաստերի ստուգման նախաձեռնությունների վրա, որոնցից մեկն էլ գործում է Իոաննիսյանի գլխավորած «Իրազեկ քաղաքացիների միության» հիման վրա։ Նրա խոսքով, կազմակերպության բյուջեի մոտ կեսը ամերիկյան ֆինանսավորում էր։ Արդյունքում, կազմակերպությունը կորցրել է իր ընդհանուր բյուջեի մինչև մեկ քառորդը և ստիպված եղել փոխհատուցել դեֆիցիտը, այդ թվում՝ կրաաուդֆանդինգով։

1995 թվականից ի վեր Երևանում գործող Մեդիա նախաձեռնությունների կենտրոնի գործադիր տնօրեն Նունե Սարգսյանն էլ ասել է, որ նույնիսկ դիվերսիֆիկացված ֆինանսական մոդել ունեցող կազմակերպություններն են ստիպված կրճատել ծախսերը և անձնակազմը։ «Մեր կազմակերպության 10 ակտիվ նախագծերից միայն երկուսն էին ամերիկյան, բայց դրանք կազմում էին մեր բյուջեի 60 %-ը, և մեր աշխատանքային համակարգում խափանում տեղի ունեցավ», պատմել է նա dw.com–ին՝ ավելացնելով, որ այլընտրանքային աղբյուրներից էլ նոր ֆինանսավորում ստանալը հեշտ գործ չէ։

Ամերիկյան, իսկ ավելի լայն առումով՝ արևմտյան ֆինանսավորման նկատմամբ վերաբերմունքը Հայաստանում երկիմաստ է։ Քննադատություն հաճախ է լսվում։ Հայկական «Առավոտ» թերթի գլխավոր խմբագիր Արամ Աբրահամյանը խոստովանել է, որ ամերիկյան ֆինանսավորման կրճատումը բացասաբար է անդրադարձել անկախ լրատվամիջոցների աշխատանքի վրա, բայց, միևնույն ժամանակ, նախկին ոչ բոլոր նախագծերն էին վստահություն ներշնչում։ «Կային ծրագրեր, որոնց վերաբերյալ ես կասկածներ ունեմ, օրինակ՝ ժողովրդավարական մշակույթի զարգացման ծրագիրը։ Ես լիովին կողմ եմ ժողովրդավարությանը, բայց հաշվի առնելով եվրոպացի էմիսարների երեսպաշտությունը և Նիկոլ Փաշինյանին աջակցող ՀԿ-ների քաղաքականությունը՝ ես որոշակի վերապահումներ ունեմ», - ասել է նա dw.com–ին տված հարցազրույցում։

2026 թվականի խորհրդարանական ընտրություններից առաջ անկախ լրատվամիջոցների համար նախատեսված ռեսուրսների կրճատումը կարող է երկարաժամկետ հետևանքներ ունենալ։ «Կա նեղ քաղաքական շահերը սպասարկող լրատվամիջոցների գերիշխման ռիսկ», - զգուշացրել է Բորիս Նավասարդյանը։ Նրա խոսքով, դա կմեծացնի բևեռացումը, իսկ աջակցության դեֆիցիտի պայմաններում լսարան ապահովելու մրցավազքը կհանգեցնի պոպուլիզմի և սենսացիոնիզմի աճի՝ խաթարելով հավասարակշռված ընտրական մթնոլորտը։

Ստեղծված իրավիճակը լրացուցիչ մարտահրավեր է նաև «ոչ թափանցիկ օտարերկրյա աղբյուրների» ազդեցության հնարավոր ուժեղացման տեսակետից, նշել է Բորիս Նավասարդյանը՝ հավելելով, որ դա, առաջին հերթին, վերաբերում է Ռուսաստանին։ Մոսկվան, ըստ Նավասարդյանի, չի թաքցնում իր հետաքրքրությունը՝ Հայաստանում հասարակական-քաղաքական տրամադրությունները լրատվամիջոցների միջոցով փոխելու հարցում։

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում