Տագնապալի իրավիճակ, որը գնալով ավելի է բարդանում. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Հայաստանում օդի աղտոտման խնդիրը, որը տարիներ շարունակ մնում է որպես ազգային անվտանգության, առողջապահության և տնտեսական կայունության առանցքային մարտահրավեր, 2025 թվականին հասել է նոր գագաթնակետի: Իսկ հատկապես վերջին ամիսներին Երևանի օդի որակի ցուցանիշները կրկին հաստատել են քաղաքում թունավոր միջավայրի բարձր կոնցենտրացիայի առկայությունը:

Այս խնդիրը ոչ միայն վիճակագրական թվերով չափվող երևույթ է, այլև առօրյա իրականություն, որը վնասում է յուրաքանչյուր քաղաքացու առողջությանը՝ հատկապես երեխաների, տարեցների և քրոնիկ հիվանդություններով տառապողների, ովքեր ամեն օր շնչում են օդ, որում փոշու, ազոտի դիօքսիդի և այլ վնասակար նյութերի կոնցենտրացիաները գերազանցում են թույլատրելի մակարդակները մինչև երեք-չորս անգամ։ Օդի աղտոտումը հանգեցնում է ոչ միայն անմիջական անհանգստացնող ախտանիշների, ինչպիսիք են հազը, գլխացավը և հոգնածությունը, այլև երկարաժամկետ հետևանքների, որոնք կարող են վերածվել սրտանոթային հիվանդությունների, շնչառական խնդիրների, նույնիսկ քաղցկեղի ռիսկի բարձրացման:

Մտահոգիչ է նաև այն հանգամանքը, որ օդի աղտոտվածությանը վերագրվող մահերի ցուցանիշներով Հայաստանը զբաղեցնում է 144-րդ տեղը 183 երկրի շարքում, ինչը նշանակում է, որ յուրաքանչյուր տարի հազարավոր հիվանդացության դեպքեր ենք ունենում՝ հիմնականում սրտի կաթվածների, սուր շնչառական վարակների և քաղցկեղի տեսքով։ Այս թվերը, որոնք հիմնված են Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության տվյալների վրա, ցույց են տալիս, որ երկրի օդի որակի ստանդարտները դեռևս չեն ապահովում բավարար պաշտպանություն մարդու առողջության համար, քանի որ թույլատրելի մակարդակները հաճախ հիմնված են խորհրդային հին նորմերի վրա, որոնք հաշվի չեն առնում ժամանակակից գիտական բացահայտումները մասնիկների ներթափանցման վերաբերյալ:

Հիդրոօդերևութաբանության և մոնիթորինգի կենտրոնի վերջին տվյալները, որոնք հոկտեմբերի կեսերին հրապարակվել են, ցույց են տալիս, որ Երևանի տարբեր համայնքներում, մասնավորապես Կենտրոն, Արաբկիր և Նոր Նորք վարչական շրջաններում փոշու և ազոտի դիօքսիդի պարունակությունը հասել է կրիտիկական մակարդակների: Տվյալները, որոնք հիմնված են կենտրոնի ավտոմատ մոնիթորինգային կայաններից ստացված չափումների վրա, ոչ միայն հաստատում են նախորդ տարիների միտումները, այլև ցույց են տալիս, որ իրավիճակը գնալով ավելի է բարդանում։ Վերջին տարիների միտումները, որոնք վկայում են խնդրի սրման մասին, հատկապես ակնհայտ են դառնում Հաշվեքննիչ պալատի 2025 թվականի զեկույցից, որտեղ նշվում է, որ մթնոլորտային արտանետումների ծավալը վերջին հինգ տարիներին աճել է մոտ 1520 տոկոսով։ Օդում կուտակվող մասնիկները չեն կարողանում ցրվել, և քաղաքի հովտային գոտում գտնվելը միայն սրում է իրավիճակը՝ ստեղծելով մի տեսարան, որտեղ Երևանը հաճախակի փոշու ու ծխի ամպով է ծածկվում: Պարզ է, որ օդի աղտոտման հիմնական պատճառները կապված են առաջին հերթին տրանսպորտային արտանետումների հետ, որոնք կազմում են վնասակար նյութերի ընդհանուր ծավալի մոտ 60-70 տոկոսը։ Դրանք հիմնականում առաջանում են հին տրանսպորտային միջոցներից, որոնցից շատերը չեն համապատասխանում արտանետումային ստանդարտներին, ինչը հանգեցնում է ահռելի քանակությամբ վնասակար գազերի արտանետման հատկապես Երևանի խցանումների ժամանակ, երբ մեքենաները ժամեր շարունակ կանգնած են, բայց շարժիչները շարունակում են աշխատել՝ օգտագործելով վառելիք։ Սակայն խնդիրը միայն տրանսպորտային միջոցներով չի ավարտվում։ Շինարարական փոշին, որը տարածվում է բաց և չկանաչապատված տարածքներից, ինչպես նաև վերահսկողություն չունեցող շինարարական գործունեությունից, ավելացնում է փոշու մակարդակը հատկապես այն վայրերում, որտեղ մեծածավալ շինհրապարակները, ինչպիսիք կիրառվում են բարձրահարկ բնակելիների կամ առևտրային կենտրոնների կառուցման գործընթացում, չեն ունենում պարտադիր հակափոշային ցանցեր կամ ջրցան տեխնիկա, ինչը հանգեցնում է ամենօրյա ռեժիմով օդի աղտոտման։ Իսկ այդ փոշին հաճախ պարունակում է սիլիցիումի կամ այլ քիմիական միացություններ, որոնք ներթափանցում են մարդկանց թոքեր՝ առաջացնելով բորբոքումներ և ալերգիկ ռեակցիաներ: Մյուս կողմից էլ՝ օդի աղտոտման միտումները կապված են կլիմայի փոփոխության հետ, քանի որ, ջերմաստիճանի բարձրացմամբ պայմանավորված, հրդեհները տարեցտարի ավելանում են՝ ավելացնելով նաև ծխի առկայությունը մթնոլորտում: Առավել մտահոգիչ երևույթներից մեկը Երևանում ջերմային կղզիների էֆեկտն է, որը պայմանավորված է մեծաքանակ շենքերի կուտակմամբ և կանաչապատ տարածքների պակասով, ինչը նպաստում է օդի աղտոտիչների՝ ներքևի շերտերում կուտակվելուն։ Սա ստեղծում է հատուկ էֆեկտ, որի արդյունքում աղտոտիչները չեն կարողանում բարձրանալ և ցրվել, այլ կուտակվում են հորիզոնական շերտերում։ Կանաչապատ տարածքների ավելացումը համարվում է օդի որակի բարելավման առաջնահերթ ուղղություն, քանի որ ծառերը և թփուտները ոչ միայն կլանում են գազերը, այլև ֆիլտրավորում փոշին իրենց տերևներով։ Երևանում, որտեղ կանաչ տարածքները կազմում են քաղաքի տարածքի ընդամենը 8-10 տոկոսը, անհրաժեշտ է իրականացնել մեծածավալ ծրագիր զբոսայգիների և կանաչապատ տարածքների ավելացման տեսքով, որի արդյուքում հնարավոր կլինի նվազեցնել նաև ջերմային էֆեկտը։ Էկոլոգիական տեսանկյունից գնահատելի է, որ Հայաստանում ավելացել է շահագործվող էլեկտրամեքենաների քանակը, սակայն անհրաժեշտ է լուծել այն հին մեքենաների հարցը, որոնք չեն համապատասխանում էկոլոգիական ստանդարտներին։ Պետք է դիտարկվի նաև հանրային տրանսպորտի լիակատար արդիականացումը և խելացի համակարգերով խցանումների կառավարումը, ինչը կարող է զգալիորեն նվազեցնել արտանետումները։ Այս և մյուս փոփոխությունները պետք է կապվեն կրթական արշավների հետ, որոնք կբարձրացնեն հանրության իրազեկվածությունը, քանի որ առանց քաղաքացիների մասնակցության, օրինակ՝ էկո-սովորությունները խրախուսելու միջոցով, ոչ մի կառավարական ծրագիր չի կարող հաջողվել:

ԱՐՍԵՆ ՍԱՀԱԿՅԱՆ 

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում