Վրեժխնդրությո՞ւն, թե՞ պետական կառավարում. ո՞ւր է գնում Հայաստանը

Սեղմեք ԱՅՍՏԵՂ, լրացրեք օնլայն հայտը և մոռացեք հոսանքի վարձի մասին

Երբ անձնական վրեժխնդրությունը դառնում է պետական քաղաքականության հիմք

Ժողովրդավարական պետությունում քաղաքական մրցակցությունը պետք է հիմնված լինի գաղափարների, ծրագրերի և հանրային շահի շուրջ բանավեճի վրա։ Սակայն այն պահին, երբ քաղաքական գործընթացների շարժիչ ուժը դառնում են անձնական վիրավորանքները, անհանդուրժողականությունը կամ քաղաքական հակառակորդներից վրեժ լուծելու ցանկությունը, պետական կառավարման տրամաբանությունը սկսում է աղավաղվել։ Այդ իրավիճակում պետական ինստիտուտները աստիճանաբար կորցնում են իրենց հիմնական առաքելությունը և սկսում են ընկալվել որպես իշխանության ձեռքում գտնվող գործիքներ՝ քաղաքական նպատակներ իրականացնելու համար։

Քաղաքագիտության մեջ այս երևույթը հայտնի է որպես իշխանության անձնականացում։ Դա այն իրավիճակն է, երբ պետական որոշումները պայմանավորվում են ոչ թե օրենքով կամ պետական շահերով, այլ մեկ քաղաքական կենտրոնի կամքով։ Նման համակարգում իշխանությունն ավելի ու ավելի է բաժանում հասարակությանը «յուրայինների» և «օտարների», իսկ պետական կառույցների գործունեությունը հաճախ գնահատվում է ոչ թե իրավական, այլ քաղաքական հարթության մեջ։

Հայաստանի վերջին տարիների ներքաղաքական զարգացումները ևս բազմաթիվ քննարկումների առիթ են տվել հենց այս տեսանկյունից։ 2018 թվականից հետո տարբեր ընդդիմադիր գործիչների, նախկին նախագահների, ազդեցիկ քաղաքական ուժերի ներկայացուցիչների, խոշոր գործարարների, ինչպես նաև Հայ Առաքելական եկեղեցու ներկայացուցիչների նկատմամբ իրականացվող իրավական գործընթացները հասարակության զգալի հատվածի կողմից դիտարկվում են ոչ միայն որպես իրավական, այլև քաղաքական բնույթի քայլեր։ Այդ ընկալումը, անկախ առանձին գործերի իրավական գնահատականներից, արդեն իսկ ազդում է պետական համակարգի նկատմամբ հանրային վստահության վրա։

Առավել վտանգավորն այն է, որ նման միջավայրում աստիճանաբար փոխվում է նաև պետական ինստիտուտների դերակատարությունը։ Իրավական պետության պայմաններում օրենքը պետք է ծառայի բոլոր քաղաքացիներին հավասարապես։ Սակայն եթե հանրության շրջանում ձևավորվում է համոզմունք, որ օրենքը կարող է կիրառվել ընտրովի սկզբունքով կամ քաղաքական նպատակներով, ապա վտանգվում է իրավունքի գերակայության գաղափարը։ Այսպիսի փոփոխությունները սովորաբար չեն կատարվում միանգամից։ Դրանք ձևավորվում են տարիների ընթացքում, երբ պետական կառույցների նկատմամբ վստահությունը կամաց-կամաց նվազում է։

Սկզբնական փուլերում իշխանությունները սովորաբար փորձում են ստեղծել այն տպավորությունը, թե իրավապահ մարմինների գործողությունները լիովին անկախ են քաղաքական ղեկավարությունից։ Սակայն երբ բարձրաստիճան պաշտոնյաների կոշտ քաղաքական հայտարարություններին անմիջապես հաջորդում են քրեական գործեր, ձերբակալություններ կամ այլ իրավական գործողություններ, հասարակության մի մասի մոտ ձևավորվում է պատճառահետևանքային կապի ընկալում։ Նման իրավիճակում դժվար է պահպանել իրավապահ մարմինների անկախության նկատմամբ վստահությունը։

Այս երևույթն ունի նաև տնտեսական կարևոր հետևանքներ։ Ներդրումային միջավայրը կայուն է միայն այն դեպքում, երբ գործարարները վստահ են, որ իրենց գործունեությունը կախված չէ քաղաքական համակրանքներից կամ հակակրանքներից։ Եթե բիզնեսը սկսում է ենթադրել, որ տնտեսական անվտանգությունը կարող է պայմանավորված լինել իշխանությունների հետ հարաբերություններով, ներդրումային գրավչությունը նվազում է, իսկ տնտեսությունը դառնում է ավելի խոցելի։

Նույն խնդիրը կարելի է նկատել նաև տեղական ինքնակառավարման ոլորտում։ Երբ ընդդիմադիր համայնքապետերի նկատմամբ իրականացվող իրավական կամ վարչական գործընթացները հասարակության կողմից ընկալվում են որպես քաղաքական պայքարի մաս, դա նվազեցնում է ոչ միայն տվյալ գործերի, այլև ամբողջ պետական համակարգի նկատմամբ վստահությունը։ Տեղական ինքնակառավարման մարմինները պետք է լինեն ինքնուրույն և պաշտպանված քաղաքական ազդեցություններից, հակառակ դեպքում վտանգվում է ժողովրդավարության կարևորագույն հիմքերից մեկը։

Ամենամեծ հարվածը, սակայն, հասցվում է հենց իրավապահ և դատական համակարգերին։ Դրանց հեղինակությունը հիմնված է անկախության, անաչառության և օրենքի նկատմամբ հավասար վերաբերմունքի վրա։ Եթե հասարակության զգալի հատվածը սկսում է կասկածել այդ սկզբունքների պահպանմանը, ապա վերականգնել կորցրած վստահությունը չափազանց դժվար է լինում։

Զարգացած ժողովրդավարական երկրներում հենց ինստիտուցիոնալ հակակշիռներն են կանխում իշխանության կենտրոնացումը մեկ անձի կամ մեկ քաղաքական ուժի ձեռքում։ Անկախ դատարանները, իրավապահ մարմիններն ու սահմանադրական վերահսկողության մեխանիզմները ծառայում են որպես երաշխիք, որ քաղաքական մրցակցությունը չի վերածվի պետական լծակների միջոցով իրականացվող պայքարի։

Վերջին տարիներին միջազգային տարբեր կազմակերպություններ իրենց զեկույցներում բազմիցս անդրադարձել են Հայաստանում դատաիրավական համակարգի անկախության, իրավապահ մարմինների գործունեության և ինստիտուցիոնալ բարեփոխումների թեմային՝ ընդգծելով, որ այդ ուղղություններով դեռևս առկա են լուծման կարիք ունեցող բազմաթիվ խնդիրներ։ Սա նշանակում է, որ համակարգի նկատմամբ վստահության վերականգնումը շարունակում է մնալ կարևոր օրակարգային հարց։

Քաղաքական կյանքում անձնական վիրավորանքների և թշնամանքի գերակայությունը վտանգավոր է նաև հասարակական համերաշխության տեսանկյունից։ Երբ քաղաքական պայքարը կառուցվում է հակառակորդի ոչնչացման գաղափարի վրա, հասարակությունն ավելի է բևեռանում, իսկ քաղաքացիները սկսում են միմյանց դիտարկել ոչ թե որպես տարբեր քաղաքական հայացքներ ունեցող համաքաղաքացիներ, այլ որպես անհաշտ հակառակորդներ։ Այդպիսի միջավայրում դժվար է ձևավորել ազգային համախմբում և արդյունավետ քաղաքական երկխոսություն։

Ի վերջո, պետության կայունությունը կախված է ոչ միայն օրենքներից, այլև քաղաքական մշակույթից։ Այն հասարակություններում, որտեղ ընդունված է հարգել քաղաքական մրցակցությունը, ճանաչել ընդդիմության լեգիտիմությունը և պահպանել պետական ինստիտուտների անկախությունը, ժողովրդավարությունն ավելի ամուր հիմքերի վրա է կանգնած։ Իսկ երբ քաղաքական պայքարի գլխավոր շարժիչ ուժը դառնում է անձնական վրեժխնդրությունը, վտանգվում են ոչ միայն առանձին քաղաքական գործիչների իրավունքները, այլև ամբողջ պետական համակարգի արդյունավետությունն ու հանրային վստահությունը։

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում

Հետևեք մեզ՝ այստեղ