Պետության ամենամեծ վտանգը սկսվում է հենց այս պահից

Սեղմեք ԱՅՍՏԵՂ, լրացրեք օնլայն հայտը և մոռացեք հոսանքի վարձի մասին

Ժողովրդավարական պետության հիմնարար սկզբունքներից մեկն այն է, որ պետությունն ու գործող իշխանությունը նույն հասկացությունները չեն։ Իշխանությունն ընդամենը ժամանակավոր մանդատ ունեցող քաղաքական ուժ է, մինչդեռ պետությունը պետք է շարունակի գործել անկախ այն հանգամանքից, թե ով է տվյալ պահին ղեկավարում այն։ Երբ այս սահմանը վերանում է, սկսվում է մի գործընթաց, որի ընթացքում աստիճանաբար թուլանում են այն ինստիտուտները, որոնք կոչված են վերահսկելու իշխանությանը և պաշտպանելու հանրային շահը։

Այդ իրավիճակում պետական կառավարման համակարգը սկսում է հիմնվել ոչ թե օրենքների և հաստատությունների, այլ մեկ անձի կամ սահմանափակ թվով մարդկանց քաղաքական կամքի վրա։ Իշխանության վերնախավի շահերը կամաց-կամաց նույնացվում են պետական շահի հետ, իսկ վերահսկողություն իրականացնող մարմինները կորցնում են իրենց ինքնուրույնությունը կամ վերածվում են ձևական կառույցների։

Past.am-ի դիտարկմամբ՝ նման պայմաններում առաջին հերթին փոխվում է որոշումների ընդունման տրամաբանությունը։ Եթե ժողովրդավարական համակարգերում որոշումների գլխավոր չափանիշը դրանց օրինականությունն ու հանրային օգտակարությունն է, ապա քաղաքականացված միջավայրում առաջնային է դառնում իշխանության շահերին համապատասխանելը։

Արդյունքում օրենքի գերակայությունը հաճախ զիջում է քաղաքական նպատակահարմարությանը։ Իրավական նորմերը սկսում են կիրառվել ոչ թե հավասարության սկզբունքով, այլ ըստ քաղաքական իրավիճակի։ Նույն արարքը տարբեր գնահատական կարող է ստանալ՝ կախված նրանից, թե ով է այն կատարել և ինչ քաղաքական դիրքորոշում ունի։

Նման պայմաններում ընդդիմադիր գործչի նկատմամբ նույնիսկ փոքր խախտումը կարող է ներկայացվել որպես ծանր հանցագործություն, մինչդեռ իշխանության հետ փոխկապակցված անձանց նկատմամբ նույնատիպ կամ ավելի ծանր դեպքերը կարող են երկար ժամանակ մնալ առանց պատշաճ արձագանքի։

Պատմությունը բազմաթիվ օրինակներ է տալիս, թե ինչի կարող է հանգեցնել պետական ինստիտուտների անկախության կորուստը։ Հին Հռոմի Հանրապետությունը երկար ժամանակ պահպանել էր իշխանության ճյուղերի միջև հավասարակշռությունը, սակայն ժամանակի ընթացքում անձնական իշխանության ուժեղացումն ու բանակի հավատարմությունը առանձին առաջնորդների հանգեցրին հանրապետական համակարգի փլուզմանը և կայսրության ձևավորմանը։ Թեև նախկին կառույցների մի մասը շարունակեց գոյություն ունենալ, իրական իշխանությունը կենտրոնացավ մեկ կենտրոնում։

Նման երևույթներ արձանագրվել են նաև ավելի ուշ ժամանակաշրջաններում, երբ սահմանադրություններն ու պետական մարմինները պահպանվել են միայն արտաքին տեսքով, իսկ իրական որոշումները կայացվել են քաղաքական վերահսկողության պայմաններում։

Անցյալ դարի ամենահայտնի օրինակներից մեկն էլ Վայմարյան Գերմանիայի փորձն էր։ Սկզբնական շրջանում պետական ինստիտուտները շարունակում էին գործել, սակայն քաղաքական ճնշումների, դատարանների, իրավապահ համակարգի և պետական ծառայության աստիճանական քաղաքականացման հետևանքով իշխանությունը կենտրոնացավ մեկ կուսակցության և մեկ առաջնորդի ձեռքում։

Այդ պայմաններում դատարանները, դատախազությունը, ոստիկանությունը, պետական կառույցները, կրթական համակարգը և լրատվամիջոցների մի զգալի հատված դադարեցին կատարել իշխանությանը սահմանափակող իրենց առաքելությունը և սկսեցին սպասարկել իշխանության քաղաքական նպատակները։ Հետագա ողբերգական զարգացումները ցույց տվեցին, թե որքան վտանգավոր կարող է լինել անկախ ինստիտուտների կորուստը նույնիսկ զարգացած իրավական համակարգ ունեցող երկրում։

Նույնպիսի պատկեր կարելի էր տեսնել նաև Խորհրդային Միությունում։ Թեև պետական մարմինները ձևականորեն գործում էին, իրականում դրանց գործունեությունը որոշվում էր մեկ քաղաքական կենտրոնի կողմից։ Դատարանները, խորհրդարանը, դատախազությունը, ընտրական համակարգը և լրատվամիջոցները հիմնականում իրականացնում էին կուսակցության որոշումները՝ զրկվելով իրական ինքնուրույնությունից։

Այս փորձը ևս ապացուցեց, որ միայն պետական մարմինների գոյությունը բավարար չէ։ Եթե դրանք չեն կարող անկախ որոշումներ կայացնել, ապա վերածվում են քաղաքական իշխանության վարչական գործիքների։

Ժամանակակից աշխարհում ևս հաճախ նկատվում է նույն օրինաչափությունը։ Այն երկրներում, որտեղ իշխանության քաղաքական շահը սկսում է գերակշռել պետական շահին, առաջին հերթին ճնշման տակ են հայտնվում դատարանները, հակակոռուպցիոն կառույցները, ընտրական հանձնաժողովները, վերահսկող մարմինները, հանրային հեռարձակողները, կենտրոնական բանկերը և համալսարանները։

Պատճառն ակնհայտ է. հենց այդ ինստիտուտներն են ունակ սահմանափակել իշխանության գործողությունները կամ հանրությանը ներկայացնել իշխանության համար անցանկալի տեղեկատվություն։ Այդ պատճառով հաճախ իրականացվում են օրենսդրական փոփոխություններ, ղեկավար կազմի փոխարինումներ, քաղաքական նշանակումների ընդլայնում կամ ֆինանսական կախվածության մեխանիզմներ։

Հատկանշական է, որ նման գործընթացները սովորաբար ներկայացվում են որպես բարեփոխումներ, արդյունավետության բարձրացման կամ նախկին համակարգի դեմ պայքարի քայլեր։ Սակայն եթե դրանց հետևանքով պետական ինստիտուտները դառնում են ավելի կախված քաղաքական իշխանությունից, ապա անկախ ներկայացվող հիմնավորումներից, արդյունքը նույնն է՝ պետական համակարգի թուլացում։

Հայաստանի անկախության ամբողջ ընթացքում պետական ինստիտուտների անկախության հարցը մշտապես եղել է հասարակական և քաղաքական քննարկումների առանցքում։ Տարբեր իշխանությունների օրոք հնչել են քննադատություններ դատարանների, իրավապահ համակարգի, պետական ծառայության, ընտրական գործընթացների, հանրային հեռարձակողի, տեղական ինքնակառավարման մարմինների և այլ կառույցների քաղաքական ազդեցության վերաբերյալ։

Այսօր ևս այդ թեման շարունակում է մնալ քննարկումների կենտրոնում։ Քննադատները պնդում են, որ դատարանների, իրավապահ մարմինների և մի շարք այլ պետական կառույցների անկախությունը զգալիորեն թուլացել է, ինչի հետևանքով դրանք հաճախ դիտարկվում են որպես իշխանության քաղաքական գործիքներ, այդ թվում՝ ընդդիմադիրների նկատմամբ ճնշումներ գործադրելու հարցում։

Ինստիտուտների քաղաքականացումը միայն քաղաքական հետևանքներ չի ունենում։ Այն անդրադառնում է նաև տնտեսությանը, կրթությանը, գիտությանը, մշակույթին և պետական կառավարման արդյունավետությանը։ Եթե պաշտոնները զբաղեցվում են ոչ թե մասնագիտական կարողությունների, այլ քաղաքական հավատարմության սկզբունքով, ժամանակի ընթացքում նվազում է կառավարման որակը, իսկ մասնագետների տեղը զբաղեցնում են առավել հավատարիմ, բայց ոչ միշտ բավարար պատրաստված կադրերը։

Սրա հետևանքով աճում է սխալ որոշումների հավանականությունը, թուլանում են պատասխանատվության մեխանիզմները, իսկ համակարգը կորցնում է ինքնակատարելագործվելու կարողությունը։

Ամենավտանգավորն այն է, որ նման փոփոխությունները սովորաբար չեն հանգեցնում անմիջական ճգնաժամի։ Սկզբնական շրջանում կարող է նույնիսկ ստեղծվել տպավորություն, թե որոշումների կայացումը դարձել է ավելի արագ, քանի որ վերացել են հակակշիռներն ու վերահսկողությունը։ Սակայն երկարաժամկետ հեռանկարում հենց այդ հակակշիռների բացակայությունն է դառնում համակարգային խնդիրների հիմնական պատճառը։

Երբ իշխանությունը զրկվում է անկախ վերահսկողությունից, սխալները չեն ուղղվում ժամանակին, մասնագիտական կարծիքները դուրս են մղվում որոշումների ընդունման գործընթացից, իսկ իշխանական համակարգում նվազում է ինքնաքննադատության հնարավորությունը։ Այդպիսի պայմաններում ցանկացած կառավարման սխալ կարող է վերածվել պետական մասշտաբի խնդրի։

Ժողովրդավարական երկրների փորձը փաստում է, որ ուժեղ պետությունը ոչ թե այն է, որտեղ իշխանությունն անսահմանափակ լիազորություններ ունի, այլ այն, որտեղ նույնիսկ ամենահզոր կառավարությունը գործում է օրենքի շրջանակներում և հաշվետու է անկախ ինստիտուտներին։ Ի վերջո, պետության կայունությունը որոշվում է ոչ թե որևէ ղեկավարի ազդեցությամբ, այլ այն հանգամանքով, թե որքան արդյունավետ են պետական ինստիտուտները շարունակում աշխատել իշխանությունների փոփոխությունից հետո։

Հետևեք մեզ՝ այստեղ