Վտանգ․ ի՞նչ է կատարվում Հայաստանի դեղերի շուկայում

Դեղագործական ոլորտը սովորական առևտրային շուկա չէ։ Այստեղ շրջանառվող ֆինանսական մեծ միջոցների կողքին կա շատ ավելի կարևոր հանգամանք՝ վաճառվող արտադրանքի անմիջական կապը մարդու առողջության և կյանքի հետ։ Դեղորայք ձեռք բերող քաղաքացին ակնկալում է, որ իր գնած պատրաստուկը համապատասխանում է փաթեթավորման վրա նշված տվյալներին, ունի անհրաժեշտ որակ և անցել է սահմանված վերահսկողության գործընթացները։ Հետևաբար, դեղերի շուկայի նկատմամբ պետական վերահսկողությունը միայն տնտեսական կամ մրցակցային կարգավորման խնդիր չէ, այլ նաև հանրային անվտանգության հարց է։

Հայաստանի դեղագործական շուկայի վերաբերյալ տարիների ընթացքում հրապարակված տվյալները մի շարք խնդիրներ են մատնանշում՝ շուկայի կենտրոնացվածությունից մինչև չգրանցված դեղերի շրջանառություն և վերահսկողության արդյունավետության հարցեր։

Տնտեսական մրցակցության պաշտպանության ոլորտի ուսումնասիրություններից մեկը ցույց էր տվել, որ 2019 թվականին Հայաստան ներմուծված դեղերի 60.3 տոկոսը բաժին էր ընկնում երեք ընկերությունների՝ «Վագա Ֆարմ», «Ալֆա Ֆարմ Իմպորտ» և «Նատալի Ֆարմ»։ Այդ տարի դեղերի ներմուծման ընդհանուր արժեքը կազմել էր մոտ 42.3 մլրդ դրամ, իսկ ներմուծմամբ զբաղվել էր 114 ընկերություն։

Առանձին ապրանքային շուկաներում կենտրոնացվածության մակարդակն ավելի բարձր էր։ Օրինակ՝ ՏՄՊՊՀ տվյալներով՝ 2019 թվականին C07A խմբում նշված երեք ընկերությունների համատեղ մասնաբաժինը հասել էր 71.76 տոկոսի։ Միաժամանակ, շուկայում մեծ մասնաբաժին ունենալն ինքնին իրավական խախտում չի նշանակում, սակայն բարձր կենտրոնացվածությունը մրցակցության տեսանկյունից վերահսկողության կարևոր գործոն է։

Դեղագործական ոլորտում մրցակցային խնդիրների վերաբերյալ տարիների ընթացքում եղել են նաև առանձին վարույթներ և հրապարակումներ։ «Հետք»-ի հրապարակումներում, մասնավորապես, անդրադարձ է կատարվել «Նատալի Ֆարմ»-ի նկատմամբ նախկինում կիրառված տուգանքներին և մրցակցային միջավայրին առնչվող որոշ գործընթացների։ Ըստ այդ հրապարակումների՝ 2009–2010 թվականներին ընկերության նկատմամբ արձանագրվել էր գերիշխող դիրքի չարաշահման դեպք, որի արդյունքում նշանակվել էր 20 մլն դրամ տուգանք, իսկ 2012 թվականին մեկ այլ վարույթի շրջանակում՝ 50 մլն դրամ տուգանք։

Այս դեպքերը տարբեր տարիների պատմություններ են և չեն կարող ինքնին նկարագրել շուկայի ներկա ամբողջ պատկերը, սակայն դրանք ցույց են տալիս, որ դեղագործական ոլորտում մրցակցային խնդիրների թեման նոր չէ։

Մյուս կարևոր հարցը մասնավոր դեղագործական բիզնեսի և պետական համակարգի փոխհարաբերություններն են։ «Հետք»-ի հրապարակումներից մեկում ուսումնասիրվել էր «Արմֆարմացիա» ընկերության գործունեությունը, որը նախկինում ղեկավարել էր առողջապահության նախկին փոխնախարար և նախարար Անահիտ Ավանեսյանը։ Հրապարակման համաձայն՝ 2017–2020 թվականներին ընկերությունը պետական 44 կառույցների հետ կնքել էր 240 պայմանագիր՝ շուրջ 606.7 մլն դրամ ընդհանուր արժեքով։ Ըստ նույն հրապարակման՝ պայմանագրերի մի մասը կնքվել էր արդեն Ավանեսյանի՝ պետական պաշտոն ստանձնելուց հետո։

Ավանեսյանը հերքել էր իր կամ ամուսնու՝ ընկերությունում մասնաբաժին ունենալու վերաբերյալ տեղեկությունները և նշել, որ «Արմֆարմացիայում» իր նախկին աշխատանքը կապ չունի պետական համակարգում իր հետագա գործունեության հետ։ Ուստի նման տվյալները ինքնին իրավական խախտման ապացույց չեն, սակայն պետական կարգավորողի և մասնավոր ոլորտի հնարավոր կապերի դեպքում շահերի բախման կանխարգելման և թափանցիկության հարցերը շարունակում են կարևոր մնալ։

Past.am-ի ուշադրության կենտրոնում է նաև դեղերի պետական գրանցման խնդիրը։ Գրանցված չլինող դեղամիջոցների շրջանառության վերաբերյալ լրագրողական ստուգումները ցույց են տվել, որ որոշ պատրաստուկներ հասանելի են եղել նաև սովորական դեղատներում։ Հրապարակված նյութերում հիշատակվել են, մասնավորապես, «Ozempic», «Tegretol» և «Forxiga» անվանումները։

Դեղամիջոցի պետական գրանցումը պարզապես ձևական գործընթաց չէ։ Այն նախատեսված է դեղի որակի, անվտանգության, ծագման և շրջանառության նկատմամբ վերահսկողության ապահովման համար։ Հետևաբար, չգրանցված պատրաստուկի վաճառքի դեպքում առաջանում է նաև այն հարցը, թե ինչ երաշխիքներ ունի սպառողը դրա որակի և պահպանման պայմանների վերաբերյալ։

Վերահսկողության մարմինների կողմից տարբեր տարիներին արձանագրվել են նաև դեղերի շրջանառության ոլորտում այլ խախտումներ։ Լրատվամիջոցների հրապարակած տվյալներով՝ 2023 թվականին տուգանքների ընդհանուր ծավալը կազմել էր 463.29 մլն դրամ, իսկ 2024 թվականին, ըստ «Ֆակտոր»-ի հրապարակման, այդ ցուցանիշը հասել էր մոտ 3 մլրդ դրամի, որից շուրջ 2.9 մլրդ դրամը վերաբերել էր չգրանցված կամ օրենսդրության խախտմամբ ներմուծված դեղերի վաճառքին։

Այս թվերը ցույց են տալիս վերահսկողության ընթացքում հայտնաբերված խախտումների ծավալը, սակայն տուգանքը ինքնին չի վերացնում խնդրի պատճառը։ Եթե նույն բնույթի խախտումները կրկնվում են, առաջանում է ավելի կարևոր հարց՝ արդյոք գործող վերահսկողական մեխանիզմները բավարար են ապօրինի շրջանառությունը կանխելու համար։

Առանձին խնդիր է դեղերի որակը։ Հրապարակված միջազգային ուսումնասիրության շրջանակում Հայաստանում ստուգված 189 դեղերի նմուշներից 20 տոկոսը չի համապատասխանել որակի պահանջներին։ Նույն համատեքստում հիշատակվել էին նաև «Doxobyra» և «CTX-GLS» դեղամիջոցները, որոնցից 2023 թվականին Հայաստան ներմուծվել էր 400-ական միավոր։

Առողջապահության նախարարությունը տվյալ դեպքերի վերաբերյալ նշել էր, որ միջազգային կազմակերպություններից կամ օտարերկրյա կարգավորող մարմիններից այդ դեղերի վերաբերյալ բացասական տեղեկատվություն չէր ստացել և այդ պատճառով համապատասխան միջոցներ չէր ձեռնարկել։ Միաժամանակ, լրագրողները պնդել էին, որ ուսումնասիրության արդյունքները նախապես փոխանցվել էին նախարարությանը։ Այս հակասական հանգամանքները ևս ընդգծում են վերահսկողության մեխանիզմների թափանցիկության կարևորությունը։

Խնդիրը միայն դեղատներով չի սահմանափակվում։ Լրագրողական հետաքննություններում անդրադարձ է եղել նաև հայկական էսթետիկ կլինիկաներում չգրանցված բոտուլինային տոքսին պարունակող պատրաստուկների օգտագործման դեպքերին։ Հրապարակված տվյալների համաձայն՝ Հայաստանում պաշտոնապես գրանցված են եղել այդպիսի երեք դեղամիջոց, մինչդեռ բժշկական պրակտիկայում օգտագործվել են նաև այլ միջոցներ, որոնց ծագման և գրանցման վերաբերյալ հարցեր են առաջացել։

Այս ամբողջ պատկերի համադրությունը ցույց է տալիս դեղագործական շուկայի մի քանի փոխկապակցված խնդիրներ՝ բարձր կենտրոնացվածություն, մրցակցային միջավայրի վերաբերյալ տարիների ընթացքում արձանագրված հարցեր, մասնավոր և պետական համակարգերի հնարավոր շահերի բախման ռիսկեր, ինչպես նաև չգրանցված դեղերի շրջանառության դեպքեր։

Past.am-ի դիտարկմամբ՝ այստեղ ամենակարևոր հարցերից մեկը ոչ միայն արդեն կատարված խախտումները հայտնաբերելն ու պատժելն է, այլ դրանց կանխարգելումը։ Դեղերի ոլորտում վերահսկողությունը պետք է հնարավորինս կանխի այն իրավիճակը, երբ խնդիրը բացահայտվում է միայն այն ժամանակ, երբ ապրանքը արդեն հայտնվել է սպառողի ձեռքում։

Ի վերջո, այս ոլորտում ցանկացած վերահսկողական բացի հետևանքը կարող է ուղղակիորեն վերաբերել քաղաքացու առողջությանը։ Տուգանքը կարող է կիրառվել, խախտումը՝ արձանագրվել, սակայն առողջությանը հասցված վնասը միշտ չէ, որ հնարավոր է հետագայում վերականգնել։