Քանի մահ է եղել բանակում վերջին մի քանի ամսում․ ինչու են առեղծվածային մահերը գնալով շատանում բանակում

Հայաստանի զինված ուժերում զինծառայողների մահվան դեպքերը շարունակում են մտահոգիչ մնալ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն են գրավում այն դեպքերը, որոնց հանգամանքները սկզբնական հաղորդագրություններում մնում են չպարզված, իսկ հանրությանը հասանելի տեղեկությունները սահմանափակ են։

Հելսինկյան քաղաքացիական ասամբլեայի Վանաձորի գրասենյակի նախագահ Արթուր Սաքունցի ներկայացրած տվյալներով՝ 2026 թվականի հունվարի 1-ից մինչև սեպտեմբերի 22-ը Հայաստանի զինված ուժերում արձանագրվել է մահվան 34 դեպք։ Դրանցից 14-ը կառույցը դասակարգել է որպես զինվորական ծառայության հետ կապված, 19-ը՝ ծառայության հետ չկապված, իսկ մեկ դեպքի հանգամանքները դեռ պարզված չեն եղել։ Ծառայության հետ կապված 14 դեպքերից 7-ը, ըստ ներկայացված տվյալների, ինքնասպանության, իսկ 3-ը՝ սպանության դեպքեր էին։ 

Սեպտեմբերի 24-ին Պաշտպանության նախարարությունը ևս մեկ մահվան դեպքի մասին հաղորդեց․ դեռևս չպարզված հանգամանքներում պայթյունի հետևանքով մահացել էր պայմանագրային զինծառայող Դ. Կ.-ն։ Քննչական կոմիտեի տվյալներով՝ գործի շրջանակում մեկ անձի նկատմամբ հանրային քրեական հետապնդում է հարուցվել, և նա կալանավորվել է։ Սակայն միայն այս տեղեկություններով հնարավոր չէ վերջնական եզրակացություն անել դեպքի բոլոր հանգամանքների մասին։

Մահվան դեպքերի պատճառները տարբեր են։ ՀՔԱՎ-ի՝ 2025 թվականի վերաբերյալ զեկույցում նշված են առողջական խնդիրներ, ավտովթարներ, դժբախտ պատահարներ, ինքնասպանության կամ ինքնասպանության հասցնելու դեպքեր և սպանություններ։ Երեք մահվան պատճառները կառույցին հասանելի տվյալներով հայտնի չեն եղել։ Սա ցույց է տալիս, որ բոլոր մահերը մեկ պատճառի վերագրել հնարավոր չէ։ 

Միաժամանակ, մասնագետները բարձրաձայնում են նաև բանակում ոչ կանոնադրային հարաբերությունների և հրամանատարական վերահսկողության խնդիրները։ Պահեստազորի գնդապետ Գրիգորի Սահակյանը «Ազատություն» ռադիոկայանին հայտնել է, որ ստորին օղակների հրամանատարական կազմի պակասը կարող է հանգեցնել ծառայողական պարտականությունների ոչ պատշաճ կատարմանը։ Սա փորձագիտական գնահատական է, ոչ թե յուրաքանչյուր մահվան հաստատված պատճառ։ 

Past.am-ի ուսումնասիրած տվյալները ցույց են տալիս նաև մեկ այլ խնդիր․ հանրությանը հասանելի վիճակագրության մեջ միասնական մոտեցում չկա։ Պետական մարմիններն ու իրավապաշտպանները տարբեր կերպ են դասակարգում ծառայության հետ կապված և չկապված մահերը։ Այդ պատճառով միայն տարբեր հրապարակումներում նշված թվերը համեմատելով՝ հնարավոր չէ ճշգրիտ որոշել աճի ամբողջ պատկերը։

Համեմատության համար՝ ՀՔԱՎ-ի թարմացված զեկույցով՝ 2025 թվականին գրանցվել էր զինծառայողների մահվան 35 դեպք՝ ներառյալ ԱԱԾ սահմանապահ զորքերում արձանագրված դեպքերը։ Հետևաբար 2026 թվականի առաջին ինը ամիսների 34 դեպքը մտահոգիչ ցուցանիշ է, սակայն պնդումը, թե մահերը բոլոր հաշվարկներով անընդհատ աճում են, պետք է հիմնավորել նույն մեթոդաբանությամբ կազմված համադրելի վիճակագրությամբ։ 

Պաշտպանության նախարարությունում ստեղծվել է միջգերատեսչական աշխատանքային խումբ, որը քննարկում է զինված ուժերում ինքնասպանությունների, սպանությունների և ոչ կանոնադրային հարաբերությունների պատճառները։ Սակայն հասարակության համար կարևոր է ոչ միայն նման քննարկումների անցկացումը, այլև դրանց արդյունքների, կանխարգելիչ քայլերի և քննությունների ընթացքի մասին հնարավորինս ամբողջական տեղեկության հրապարակումը։ 

Past.am-ը կարևորում է խնդրի ամբողջական ու թափանցիկ ուսումնասիրության անհրաժեշտությունը։ Յուրաքանչյուր մահվան դեպքի հանգամանքները պետք է պարզվեն առանձին, իսկ եթե քննությամբ հաստատվում են բռնության, անփութության կամ ծառայողական պարտականությունների խախտման փաստեր, դրանց վերաբերյալ պետք է տրվի հստակ իրավական գնահատական։

Զինծառայողի մահը չպետք է մնա միայն վիճակագրական թիվ։ Հասարակությունն իրավունք ունի իմանալու՝ ինչ է տեղի ունեցել, ինչ հանգամանքներ են հանգեցրել ողբերգությանը և ինչ քայլեր են ձեռնարկվում նման դեպքերը կանխելու համար։