Ո՞րքան է կազմել Ցեղասպանության հետևանքով հայ ժողովրդի կրած նյութական կորուստները

20-րդ դարասկզբին շուկայական հարաբերությունների զարգացումն ու բուրժուազիայի օրեցօր աճող դերը ստիպեցին թուրքերին անհանգստանալ հայերի` օրեցօր մեծացող տնտեսական դերից: Վտանգ կար, որ մի օր էլ հայերը կսկեն գերիշխող դիրք գրավել նաև քաղաքական ասպարեզում: Բացի այդ` մեծ էր նախանձը հայերի նկատմամբ, ովքեր, զբաղվելով արհեստներով ու առեւտրով, շատ ավելի հարուստ ու բարեկեցիկ էին ապրում, քան զինվորական ու պետական ծառայությամբ զբաղվող թուրքերը: Շատ դիվանագետներ ու գիտնականներ ինչպես համիդյան կոտորածների, այնպես էլ երիտթուրքերի իրականացրած ցեղասպանության հիմնական պատճառ համարել են այն, որ հայերը կարողացել էին իրենց ձեռքում կենտրոնացնել երկրի տնտեսական հիմնական լծակները: Չկար առևտրի մի ճյուղ, որտեղ հայեր չլինեին, բայց է´լ ավելի նշանակալի էր հայերի դերը արհեստագործության մեջ:

Գորգագործությունը մուտք է գործել երկիր եւ զարգացել հայերի շնորհիվ: Մեծ հռչակ ունեին նաեւ հայ զինագործ վարպետները, ժամագործները եւ այլոք: Կային արհեստներ, որով գրեթե միայն հայերն էին զբաղվում, ինչպես օրինակ կահույքագործությունը: Հայերը Օսմանյան կայսրությունում հարստության տեր էին դարձել, քանի որ թուրքերը առևտուրն ու արհեստները երկար ժամանակ համարվում էին իշխողներին ոչ վայել զբաղմունք: Գրեթե բոլոր պետական պաշտոնները, զինվորականները, ոստիկաններն ու դատական մարմինների ծառայողները մահմեդականներ էին, հիմնականում` օսմանցի թուրքեր, իսկ առևտուրն ու արհեստները թողնված էին հպատակ քրիստոնյաներին: Արդյունքում 20-րդ դարի սկզբին Կայսրության ներմուծման 60, արտահանման 40 և ներքին առևտրի 80 տոկոսը կատարում էին հայ առևտրականները: Հայերի թալանի հաշվին կայսրության բյուջեն, հակառակ պատերազմական ծանր պայմաններին, աննախադեպ աճ արձանագրեց:

1913-1914 թվականների 35 մլն օսմանյան ոսկու փոխարեն 1915-1916 թվականներին բյուջեն 38 մլն ոսկի էր, իսկ 1917-1918թթ-ին հասավ 85 մլն-ի` աճելով մոտ 2.5 անգամ: Եվրոպական երկրների դիվանագետների ու հետախուզությունների տեղեկություններով` կայսրությունը օսմանյան բանկերում հայերի ավանդների հաշվին իր արտաքին պարտքերն է մարել: Կան երիտթուրքական կառավարության բազմաթիվ հրահանգներ, շրջաբերականներ` հայերի լքված գույքերի հաշվառումն ու յուրացումը կանոնակարգելու վերաբերյալ:

Միլիարդների հասնող դոլարներ` առնվազն այսքան է գնահատվում 1912-1919թթ Օսմանյան կայսրությունում հայերի կրած նյութական վնասը: Ընդ որում սա սպանվածների ու տեղահանվածների ունեցած միայն գույքի ու կալվածքների արժեքն է: 1919 թվականի Փարիզի վեհաժողովում օտարեկրյա մասնագետներից կազմված հանձնաժողովը 15 մլրդ ֆրանկ է գնահատել փոխհատուցման ենթակա գումարները, որը, հաշվի առնելով արժեզրկումն ու տոկոսադրույքները` այսօր մոտավորապես նույն նշանակությունն ունի, ինչ մի քանի հարյուր միլիարդ դոլարը: Իսկ եթե հաշվի առնենք նաեւ Օսմանյան կայսրության եւ այլ երկրների դրամատներում ու ապահովագրական ընկերություններում պահվող գումարները ու նաեւ 1919-1923թթ քեմալական իշխանությունների իրականացրած հայերի ունեզրկումը` շատ ավելի տպավորիչ թիվ է ստացվում:

Էլ ավելի մեծ թիվ է ստացվում, երբ հաշվում ենք այց կորստի մերօրյա համարժեքը, որն էլ ըստ էության իրենից նեկայացնում է Թուրքիայի Հանրապետության, որպես Օսմանյան կայսրության իրավահաջորդի, փոխհատուցման պարտավորությունը ներկայիս Հայաստանի Հանրապետության նկատմամբ, որպես Հայաստանի առաջին հանրապետության իրավահաջորդի: Տնտեսամաթեմատիկական հաշվարկների համաձայն, այդ թիվը կազմում է առնվազն 46 միլիարդ ամերիկյան դոլար:

Հայկ Բեջանյան