Հայ դիվանագետների «ակտիվ» աշխատանքի պասիվ արդյունքները

Հայաստանի արտգործնախարարության աշխատանքի վերաբերյալ հաճախ են հնչում քննադատություններ: Քննադատության հիմնական թիրախն այն է, որ մեր դիվանագիտության ներկայացուցիչները չափազանց պասիվ են, շատ հազվադեպ են հանդես գալիս հայտարարություններով և հայտնի չէ, թե ինչով են զբաղված մեր դեսպաններն օտարերկրյա պետություններում: Տարբեր առիթներով դժգոհություն է հնչում անձամբ արտգործնախարար Էդվարդ Նալբանդյանի հասցեին:

Բանը հասավ այնտեղ, որ ապրիլին հայ-ադրբեջանական պատերազմի օրերին ՌԴ արտգործնախարար Սերգեյ Լավրովի հետ Երևանում կայացած մամուլի ասուլիսի ժամանակ լրագրողներից մեկը նույն հարցը տվեց, թե այդ լարված իրավիճակում հայտնի չէ, թե ինչով է զբաղված մեր ԱԳՆ-ն: Եվ Էդվարդ Նալբանդյանը ստիպված օտարերկրյա հյուրի ներկայությամբ սկսեց արդարանալ, թե քանի մամուլի հաղորդագրություններ են հրապարակվել ԱԳՆ պաշտոնական կայքում և ինչ հանդիպումներ է ունեցել այլ երկրներում:

Սակայն այդ հայտարարությունից հետո ընդհանուր տպավորությունը հանրության և մամուլի շրջանակներում չփոխվեց: Գրեթե բոլորը համոզված են, որ մեր ԱԳՆ-ն գրեթե անգործության է մատնված, անգամ պատերազմական պայմաններում որևէ նշանակալի հայտարարությամբ հանդես չի գալիս, իսկ այլ երկրներում մեր դեսպաններն ընդհանրապես որևէ միջոցառումներ չեն ձեռնարկում: Պատկերը տխուր է մասնավորապես Արդբեջանի հետ համեմատելիս: Եվ այդ համեմատությունն սկսել են անցկացնել, օրինակ՝ Ռուսաստանում:

Մամուլում լայնորեն քննարկվեց ռուսաստանցի հայտնի հեռուստալրագրող Վլադիմիր Սոլովյովի հայտարարությունը, որ Հայաստանի դեսպանին Ռուսաստանում չեն ճանաչում (կարծես Հայաստանում ճանաչում են մեր դեսպաններին): Դա այն դեպքում, երբ ճանաչում են Ադրբեջանի դեսպանին, ով հաճախ է տարբեր հայտարարություններով հանդես գալիս և միջոցառումներ կազմակերպում: Ռուսական մեդիայի հեղինակավոր ներկայացուցիչները փաստում են, որ հայկական լոբբինգը չափազանց թույլ է Ռուսաստանում: Եվ ահա այդ քննադատությանն անդրադարձել է ՀՀ փոխարտգործնախարար Կարեն Նազարյանը:

«Դեսպանի աշխատանքը միայն հայտարարություններով կամ հարցազրույցներով չէ, որ երևում է և կարելի է գնահատել: Այդ առթիվ նաև որոշակի ժամանակ առաջ արտգործնախարարը խորհրդարանում ելույթ ունենալով համեմատություն էր արել` ասելով, որ դիվանագիտությունն այսբերգի նման է. չի երևում այն հիմնական և ծավալուն աշխատանքը, որն իրականացնում են ԱԳՆ-ն և նրա ենթակա ստորաբաժանումները: Այնպես որ, եթե դեսպանն ինչ-ինչ պատճառներով շատ հարցազրույցներ չի տվել, դա չի նշանակում, որ նա պասիվ է»,- ասել է նա:

Այո՛, շատ ճիշտ է ասվում` դիվանագետի ակտիվությունը հարցազրույցների քանակով չի որոշվում: Իսկ ինչո՞վ է որոշվում: Չգիտես ինչու, դրա մասին չի խոսվում: Երբ ասվում է մեկը, պետք է ասվի նաև մյուսը: Մենք կպատասխանենք: Որոշվում է պետության ղեկավարության կողմից դիվանագետների առջև դրված խնդիրների կատարմամբ: Իսկ ի՞նչ խնդիրներ են դրված մեր դիվանագետների առջև: Չտիրապետելով երկրի ղեկավարության անհայտ հանձնարարականներին` ստիպված ենք հղում անել օրենքին, թե ինչ խնդիրներ ունի լուծելու Հայաստանի դիվանագետը: Մի շարք ֆորմալ պարտականություններին զուգահեռ` ՀՀ դիվանագիտական ծառայության մասին օրենքում ասվում է, որ դիվանագետները պարտավոր են «խրախուսել և ամրապնդել Հայաստանի ու դեսպանընկալ պետության միջև բարեկամական հարաբերությունները (ներառյալ` քաղաքական, տնտեսական, մշակութային, գիտական և այլ բնագավառներ), նպաստել փոխշահավետ կապերի զարգացմանը»:

Ընդհանրապես, պատմականորեն դիվանագետներն ունեցել են հիմնականում երկու առաքելություն` տնտեսական և քաղաքական: Ի դեպ, տնտեսականն առաջին տեղում է եղել հնուց: Հին աշխարհում դեսպան էր համարվում նախ և առաջ նա, ով գործուղվում էր այլ երկրներ՝ առևտրային կապեր հաստատելու համար: «Բանակցություններ» եզրը հին լատիներենում կոչվում էր negociacion, որն օգտագործվում է նաև արդի անգլերենում: Այն թարգմանաբար նշանակում է առևտուր: Իհարկե, փոխվել են ժամանակները, բայց էությունը մնում է նույնը` դեսպանի խնդիրն է ներկայացնել իր երկրի քաղաքական շահերը և դրսի ռեսուրսները, առաջին հերթին` տնտեսական, բերել սեփական երկիր:

Եթե զինվորները զենքով են գրավում այլոց հարստությունը, դիվանագետն այդ հարստությունը բերում է թղթով, այսինքն` բացի երկրի քաղաքական շահերը ներկայացնելուց և քաղաքացիների իրավունքները պաշտանելուց, վիզա տրամադրելուց և վիզա մերժելուց, դիվանագիտական արտոնությունները սեփական հաճույքների համար օգտագործելուց` դիվանագետը խնդիր ունի զարգացնել իր երկրի տնտեսական, մշակութային և բազում այլ բնագավառներում կապերը այլ երկրների հետ, բարձրացնել իր երկրի հեղինակությունն ու գրավչությունը: Ահա սա է դիվանագետների ակտիվության և արդյունավետ աշխատանքի ցուցանիշը:

Եվ հիմա հարց: Որքանո՞վ են այդ առումով եղել ակտիվ մեր դիվանագետներն ու դեսպանները: Պատասխանը պետք է, որ ակնհայտ լինի: Եթե խոսենք տնտեսական ոլորտում նրանց քայլերի արդյունավետությունից, ապա պետք է նշել, որ պաշտոնական տվյալներով՝ նախորդ տարի օտարերկրյա ներդրումները մեր երկրում նվազել են մոտ 40%-ով: Եթե խոսելու լինենք զբոսաշրջության զարգացման մասին, ապա զբոսաշրջիկների թիվը նույնպես զգալի անկում է ապրել, ընդ որում, հենց Ռուսաստանից: Եթե խոսենք մշակութային կապերի զարգացման մասին, ապա մենք ականատես չենք եղել նշանակալի մշակութային իրադարձությունների:

Երևի թե իմաստ չունի շարունակել և արձանագրել, թե ինչ «ակտիվություն» են ցուցաբերել մեր դիվանագետներն այլ ոլորտներում: Բայց հարկ է արձանագրել մի կարևոր հանգամանք: Տպավորություն է ստեղծվել, որ մեր դիվանագիտությունը չունի այլ անելիք, քան Արցախի հակամարտության լուծման և Հայոց ցեղասպանության ճանաչման խնդիրները: Դա շատ մեծ թյուրիմացություն է: Իհարկե, դրանք առաջնային խնդիրներն են, բայց դրանք ավելի շատ պատմական հետևանքներ են ավելի գլոբալ խնդիրների: Իսկ այդ խնդիրը հետևյալն է` Հայաստանը չունի այն ցանկալի ակտիվ և արդյունավետ դիվանագիտությունը, որը հզորացնում է երկրի տնտեսական և քաղաքական ներուժը, որպեսզի լուրջ խնդիրներ լուծի: Այնպես որ, օբյեկտիվ է նաև ԱԳՆ-ի հասցեին քննադատությունը:

Մեր ԱԳՆ-ն իրեն սկսել է նույնացնել գաղտնի հատուկ ծառայությունների հետ, որոնք հանրության աչքում լուրջ և ազդեցիկ են երևում առաջին հերթին նրա համար, որ ոչինչ հրապարակային չեն անում: Բայց իրականությունը բոլորովին այլ է: Մեր դիվանագետները հաճախ հայտարարություններ և հարցազրույցներ չեն տալիս, քանի որ ասելու բան չունեն, քանի որ ամեն ինչ նույնն է և որևէ նորություն չկա: Այլապես դժվար թե որևէ մեկը, անգամ դիվանագետը, խուսափի հաջողությունների մասին բարձրաձայնելուց: Բայց միայն դիվանագիտությանը մեղադրելը կլինի սխալ: Դիվանագետներն ընդամենը ծառայողներ են և ակտիվ ու արդյունավետ կարող են լինել այնքան, որքան պետական մյուս ծառայողները և երկրի կառավարումն ամբողջությամբ:

Տիգրան Խաչատրյան