ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ԱՅՍ ՕՐԸ (18 ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԻ)․ Փլուզ­վել է 1790 թվա­կա­... ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ
Խնա­մա­կա­լու­թյան, հո­գա­բար­ձու­թյան կամ պատ­րո­նա­ժի ժամա... ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ
Վալերի Օսիպյանն ազատվեց ՀՀ ոստիկանապետի պաշտոնից. նախագահը ս... ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ
Դե­պի քա­ղա­քա­կա­նու­թյո՞ւն, թե՞ քա­ղա­քա­կա­նու­թյու­նից հ... ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ
Եկամուտներ, դրամական միջոցներ ու նոր ավտոմեքենա. Հրազդանի ք... ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ
Երևան, 18.Սեպտեմբեր,
00
:
00
:
00
Փոխարժեք
478.65
$
560.79
Վարչապետը չցանկացավ պատասխանել Օսիպյանի եւ Վանեցյանի մասին հարցերին Սաուդյան Արաբիան լիովին կվերականգնի նավթարդյունահանումը սեպտեմբերի վերջին Գագիկ Ջհանգիրյանը քիչ առաջ արդարացվեց. վճռաբեկ դատարանը հրապարակեց որոշումը «Շիրակն» ու «Նոան» գոլազուրկ ոչ ոքի խաղացին Վալերիյ Օսիպյանը նշանակվել է վարչապետի գլխավոր խորհրդական Հայաստանը և Ուկրաինան պայմանավորվել են համատեղ աշխատել իրավապահ ոլորտում Անկախության օրը Երևան-Գյումրի-Երևան ուղղությամբ աշխատելու է չորս գնացք Վրաստանի նախագահը դատապարտյալների համաներման մորատորիում է հայտարարել Դոլարի փոխարժեքն աճել է. եվրոն եւս թանկացել է «Հեռանալուս պատճառների մասին կխոսեմ հետագայում». Վալերի Օսիպյան ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ԱՅՍ ՕՐԸ (18 ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԻ)․ Փլուզ­վել է 1790 թվա­կա­նին կա­ռուց­ված Սուրբ Մի­նաս եկե­ղե­ցու տա­նի­քը Խնա­մա­կա­լու­թյան, հո­գա­բար­ձու­թյան կամ պատ­րո­նա­ժի ժամանակահատվածը կա­րո՞ղ է հա­մար­վել աշ­խա­տան­քա­յին ստաժ

Սահմանադրությունը հեղափոխության, իշխանափոխության և մարդափոխության արանքում

Past.am

Սահմանադրական տեսության առանցքային հարցերից ﬔկն այն է, թե ինչպես կարող են սահմանադրությունները առավել արդյունավետ օգտագործվել՝ ժողովրդավարական կարգը սպառնալիքներից պաշտպանելու համար: Սակայն ի՞նչ է տեղի ունենում Սահամանդրության հետ, երբ երկրում տեղի է ունենում հեղափոխություն: Այս հարցը առավել արդիական է անցյալ տարվա ապրիլին տեղի ունեցած իրադարձությունների լույսի ներքո, սակայն դրա մասին գրեթե չի խոսվել:

 

«Հեղափոխություն» եզրույթը կարելի է բնորոշել որպես հասարակական ամբողջ համակարգի բուռն, արմատական վերափոխում՝ ներառյալ դրա իրավական և քաղաքական բաղադրիչները: Հեղափոխությունները ընդգրկում են հասարակությունը ամբողջությամբ, բերելով հիﬓարար փոփոխություններ մշակութային, տնտեսական, քաղաքական և այլ ոլորտներում: Իրավունքը հանդիսանում է այն հիﬓաքարերից ﬔկը, որոնց վրա կառուցվում է սոցիալական կարգը: Իսկ հեղափոխությունները, ընդհակառակը, հաճախ նպատակ են հետապնդում «ապամոնտաժել» առկա սոցիալական կարգը:

Միևնույն ժամանակ, իրավունքը կարող է ծառայել որպես հեղափոխության շարժառիթ: Օրինակ, Անկախության հռչակագիրը գրելիս Թոմաս Ջեֆերսոնը հիﬓավորում է, որ գաղութները պետք է խզեն պաշտոնական կապերը Մեծ Բրիտանիայի հետ, քանի որ Անգլիայի ﬕապետը չարաշահում է իր ավտորիտար իշխանությունը` զրկելով աﬔրիկացիներին իրենց անքակտելի կյանքի, ազատության և երջանկություն «հետապնդելու» իրավունքներից: Ըստ Ջեֆերսոնի վերոնշյալ իրավունքները հանդիսանում են չգրված բնական իրավունքներ: Աﬔրիկյան հեղափոխությունը պայքար էր իրավունքի գերակայության հաստատման համար, որը լիովին կավարտվեր ﬕայն, երբ կառավարության իշխանությունը ենթարկեցվեր ժողովրդի կամքին՝ նահանգային և դաշնային սահմանադրությունների ﬕջոցով:

Սահմանադրությունը պետության հիﬓական օրենքն է, որը սահմանում է իշխանության բնույթը` սահմանելով հասարակական կյանքի կազմակերպման հիﬓական սկզբունքները: Այդ իսկ պատճառով սահմանադրությունը կերտում է քաղաքացու ինչպիսի լինելը: Օրինակ՝ Հյուսիսային և Հարավային Կորեաներում տարբեր հասարակական և պետական կարգերը հանգեցրել են մարդկանց և առհասարակ հասարակության էապես տարբեր լինելուն: Նույն իրավիճակը կարելի էր դիտարկել անցյալ դարի երկրորդ կեսում՝ պառակտված Գերմանիայում:

Հեղափոխության դեպքում Սահմանադրությունը պետք է դիտարկել առաջին հերթին հենց որպես հասարակական պայմանագիր, որով հասարակությունը սահմանում է իր կյանքի հիﬓական սկզբունքները:

Այս տեսակետից, եթե ինքնիշխան պետությունում տեղի է ունենում հեղափոխություն, կարելի է առանձնացնել հիﬓականում երկու պատճառ.
1. հասարակական պայմանագիրը ընդհանուր առմամբ համապատասխանում է
սահմանադրականության պահանջներին, բայց ունի ձևական բնույթ և չի աշխատում: Այս դեպքում հետհեղափոխական շրջանում կարելի է խոսել որոշ փոփոխությունների մասին:
2. հասարակական պայմանագիրը պարտադրված է բռնապետական ռեժիﬕ կողﬕց և պիտի հիﬓովի փոխվի:

Հեղափոխությանը հանգեցրած պատճառներից խոսելիս հիշատակվում են, մասնավորապես, տնտեսական օլիգարխիկ համակարգը, սոցիալական անարդարությունը, քաղաքական իրողությունը: Այսպիսով, հեղափոխության պատճառ հանդիսացող քաղաքական և տնտեսական համակարգի շուրջ խնդիրների լուծում պետք է տրվեր նոր իշխանությունների կողﬕց:

Քաղաքական կուսակցությունները քաղաքական համակարգի կարևորագույն տարրերից ﬔկն են և վերջիններիս ժողովրդավարացումը օր առաջ պետք է դառնա նոր իշխանության համար օրակարգային հարց: ՀՀ-ն չունի ձևավորված կուսակցական համակարգ և կուսակցական երկխոսության մշակույթ: Այս իրավիճակն իր արտացոլանքն է ստացել կուսակցություններում, որոնց ճնշող ﬔծամասնությունը բուրգանման է՝ կառուցված ﬔկ անձի կամ անձնական կապիտալի շուրջ: Անցած տարիների ընթացքում չորս անգամ փոփոխված ՀՀ կառավարման ձևի իրար հաջորդած մոդելներն ունեին ﬔկ գերկարևոր ընդհանրություն. անխտիր բոլորը կառուցված էին անձի շուրջ, ինչի արդյունքում տեղի էր ունենում իշխանության անձնավորում: Հեղափոխության
ալիքի վրա եկած նոր իշխանությունը պետք է առաջին հերթին կոտրեր հենց այս տենդենցը:
Քաղաքական կուսակցությունները՝ որպես ﬕջնորդ հասարակության և պետության ﬕջև, շատ կարևոր դեր են խաղում ժողովրդավարական արժեհամակարգի ձևավորման և տարածման հարցում թ ե պետական ապարատում, թ ե հասարակության ﬔ ջ : Հայաստանում բազմակուսակցական համակարգը գտնվում է կայացման փուլում: Հենց այս պատճառով հիմա գերկարևոր է քաղաքական պլյուրալիզﬕ ինստիտուցիոնալացումը, ինչը կհանգեցնի քաղաքական երկխոսության և իշխանական ու ընդդիմադիր ուժերի ռոտացիային: Սա իր հերթին հասարակության կայունության անհրաժեշտ տարր է:

Կուսակցությունների մասին նոր օրենք պետք է ընդունվի, որը կնպաստի կուսակցությունների ներքին ժողովրդավարության, ֆինանսական թափանցիկության ձևավորմանը: Եթե կուսակցությունը ժողովրդավարական չէ իր ներսում, ապա այն չի կարող ձևավորել ժողովրդավարական համակարգ իրենից դուրս: Նման օրենքի ընդունումը ինստիտուցիոնալ մակարդակով հիմք կդնի վերոնշյալ խնդիրների կարգավորման համար:
Չափազանց ուշանում է ընտրական օրենսգրքի փոփոխությունը: Բոլոր երկրներում, որտեղ կուսակցական համակարգը գտնվում է ձևավորման փուլում, ընտրական օրենսգիրքը, բացի իր բուն առաքելությունից, նպաստում է նաև այդ համակարգի կայացմանը: Ընտրությունները պետք է լինեն ոչ թե անձանց և թաղային հեղինակությունների պայքար, այլ ժողովրդավարական արժեքներով գործող քաղաքական կուսակցությունների պայքար՝ գաղափարախոսությունների շուրջ: Իսկ կուսակցությունները պետք է լինեն այդ գաղափարախոսությունների իրական կրող:
Այս առումով նպաստիչ կլինի ԱԺ ընտրությունների անցկացումը բացառապես համապետական ընտրական ցուցակներով:

Շատ է խոսվում «տնտեսական հեղափոխության» մասին: Սակայն պետք է հասկանալ, որ
քաղաքական և տնտեսական հեղափոխությունները ոչ թե իրար հաջորդող անկախ երևույթներ են, այլ հեղաթոխության փոխկապակցված տարրեր, որոնք պետություն և հասարակություն ներխուժում են ﬕասին:
Քանի որ սեփականությունը տնտեսական համակարգի հիﬓական տարրն է, այս հարցը չի կարելի շրջանցել:: Սեփականության շուրջ առկա խնդիրների վերաբերյալ պետք է լինի ինստիտուցիոնալ և համակարգված մոտեցում, որը հասկանալի կլինի հասարակության լայն շերտերի համար: 

Այս առումով կարևոր է, որ «Ապօրինի ծագում ունեցող գույքի բռնագանձման մասին» ՀՀ օրենքի նախագծի ստեղծումը։ Դրական ենք գնահատում այն, որ հայցային վաղեմության ժամկետի ընթացքը սկսվում է այն օրվանից, երբ իրավասու մարﬕնն իմացել է կամ պետք է իմանար ապօրինի ծագում ունեցող գույքի առկայության մասին՝ անկախ դրա՝ օրենքի ընդունուﬕց առաջ կամ հետո ընկած լինելուց: Այսինքն այս գործընթացն ընդգրկելու է անկախությունից ﬕնչ օրս ընկաղ ողջ ժամանակահատվածը: Սոցիալական արդարություն, ժողովրդավարական համակարգ չի կարելի ձևավորել, եթե սեփականությունը և դրա բաշխումը վերջին 3Օ տարիների ընթացքում արդարության տեսանկյունից կասկածելի և անարժանահավատ են հասարակության համար: Առկա
է հակասություն սեփականության բաշխման և հասարակության՝ այդ բաշխմանը վերաբերբունքի ﬔջ: Այդ հակասությունը պետք է վերացվի: Հենց այդ պատճառով վերոնշյալ նախագիծը պետք է արժանանար հանրային քննարկման, քանի որ, ինչպես արդեն նշեցինք, թափանցիկությունը նման հարցերում առաջնային կարևորություն ունի: Պետք է սահմանվեն սկզբունքներ, որ հարցին մոտեցումը չլինի անձնավորված և սելեկտիվ:

Մտահոգիչ ենք համարում նաև տվյալ նախագծով սահմանված «Ավելի հավանական է, քան ոչ» ապացուցման շեմը: Թեև քաղաքացիական բռնագանձման վարույթը քրեական հետապնդման այլընտրանք չէ, այնուաﬔնայնիվ գտնում ենք, որ ավելի նպատակահարմար կլիներ «ողջաﬕտ (հիﬓավոր) կասկածից վեր» ապացուցման շեﬕ սահմանումը: Դա հիﬓավորվում է նրանով, որ աﬔրիկյան «Ավելի հավանական է, քան ոչ» ապացուցման շեմը դեռևս անծանոթ է ﬔր իրավաքաղաքական մշակույթին և հնարավոր է գույքի բռնագանձում տեղի ունենա ոչ թե գույքի՝ իրականում ապօրինի լինելու, այլ դրա ապօրինի լինելու հավանականության հիման վրա: Սա,
թերևս, շատ վտանգավոր կարող է լինել ﬔր իրավաքաղաքական մշակույթի ձևավորման
տեսանկյունից: Վերոնշյալից պարզ է այն, որ սեփականության հարցում իշխանությունը որդեգրել է վերաբաշխման և ոչ թե աﬓիստիայի մոտեցումը: Որքանով կարդարացնի իրեն այս մոտեցումը պարզ կդառնա դրա կիրառման ընթացքում:
Աﬔն դեպքում, ինչ քայլեր ու փոփոխություններ էլ ձեռնարկեն իշխանությունները՝ լինի դա անցումային արդարադատություն, սեփականության վերաբաշխում թե այլինչ, այդ աﬔնի հիմքը, ինչպես արդեն նշեցինք, պետք է լինի ինստիտուցիոնալ, ոչ թե անձնավորված: Հակառակ դեպքում կարելի է ասել, որ 2018թ.-ի ապրիլի իրադարձությունները ոչ հեղափոխություն էին, ոչ էլ անգամ ինշխանափոխություն, այլ ընդաﬔնը «մարդափոխություն»:

Ալեքսանդր Հարությունյան,
փաստաբան, Ի.Գ.Թ.

website by Sargssyan