Երևան, 15.Մայիս.2021,
00
:
00
1 $ = 0 ֏, 1 = 0 ֏, 1 = 0 ֏
ՀՐԱՏԱՊ


Ի՞նչ կապ ունի սիսեռը ոչխարի ու «Իլիականի» հետը․ «Փաստ»

ՀԱՆՐԱՀԱՅՏ ՄՈԼՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

«Փաստ» օրաթերթը գրում է

Սիսեռը լոբազգիների ընտանիքի հատիկավոր խոտային մշակաբույս է: Տարածված անուններն են՝ Վոլոժյան ոլոռ, հունական ոլոռ, ոչխարի ոլոռ, նոհուտ: Սիսեռի սերմերը, որոնք օգտագործվում են սննդում, հատկապես տարածված են Մերձավոր Արևելքում և այս տարածքի ուտեստների` հումուսի և ֆալաֆելի պատրաստման հիմքն են հանդիսանում: Սիսեռի սերմերը հիշեցնում են խոյի կամ ոչխարի գլուխը, ունեն ուռուցիկ, կոպիտ մակերես: Մշակովի ոլոռի հայրենի երկիր է համարվում Սիրիայի հյուսիս-արևելքը, որտեղ աճում է նրա նախնին` Cicer reticulatum-ը: Ներկայումս վայրի տեսքով այդ խոտաբույսը չի հանդիպում, բայց, որպես մշակաբույս, աճում է աշխարհի ավելի քան 50 երկրներում: 13,5 միլիոն հա տարածքում է աճեցվում սիսեռը: Հավաքված բերքի ավելի քան 90 % -ը բաժին է ընկնում Հարավային Ասիային, որից Հնդկաստանին բաժին է ընկնում դրա 72 %-ը, Պակիստանին` 10%ը և այլն։

Սիսեռը ամենահին մշակովի լոբազգիներից մեկն է։ Մերձավոր Արևելքում այն սկսել են աճեցնել ավելի քան 7 հազար տարի առաջ: Ըստ ամենայնի, այդ բույսի սելեկցիան տեղի է ունեցել Տիգրիսի և Եփրատի վերին հոսանքներում, որտեղ էլ աճել է այդ բույսի վայրի նախնին: Մ.թ.ա. 9-րդ դարի վերջին մարդիկ արդեն կա՛մ մշակել են այդ բույսը իր բնական սահմաններից դուրս, կա՛մ էլ գնել են այն, ինչի մասին վկայում են նեոլիթյան Թել էլ-Կերխ բնակավայրերի (մ.թ.ա. 10-րդ դար) և Աբու Հուրեյրա (մ.թ.ա. 10-րդ դար) բնակատեղիների պեղումները: Սիսեռ հայտնաբերվել է նաև Իերեխոնի նախնական խեցեգործական շերտերում (մ.թ.ա. մոտ 6500)։ Եվրոպայում սիսեռի հետքի մասին ամենավաղ տեղեկությունները սկսվել են ուշ նեոլիթից. սիսեռի առանձնակի նմուշներ են հայտնաբերվել հունական Թեսալիայի պեղումների ժամանակ (մ.թ.ա. 5500): Բրոնզե դարում ՝ մ.թ.ա. 2800-ից 1300-ն ընկած ժամանակահատվածում, այդ մշակաբույսի տարածման ուղիներն արդեն բավականին լավ են նշմարվում:

Սիսեռ սկսել են աճեցնել Կրետեում, Եգիպտոսում, Իսրայելում, Հորդանանում, Իրաքում, Պակիստանում և Հնդկաստանում: Վերջին դեպքում սիսեռը խիստ արժանի տեղ է զբաղեցրել ազգային խոհանոցում, ինչը մինչև Միջագետքում սիսեռի հետքի հայտնագործությունից առաջ սխալ կարծիք էր առաջացրել, որ այդ մշակաբույսը ծագել է հենց Հնդկաստանում (մասնավորապես, Նիկոլայ Վավիլովն է եկել նման եզրակացության 1930-ականներին): Ամենավաղ գրավոր աղբյուրը, որտեղ նշված է սիսեռի հատիկի մասին, «Իլիականն» է. բանն այն է, որ Հոմերոսի կյանքի ժամանակ այդ լոբազգին Հունաստանում լավ հայտնի է եղել: Հռոմեացիները ծանոթ են եղել սիսեռի մի քանի տեսակների հետ և դրանցից պատրաստել են շիլա, որը կոչվել է «պուլս»: Սիսեռը կերել են նաև հում կամ բոված, ինչպես ժամանակակից մարդիկ գետնանուշ են ուտում: Ընդհանուր առմամբ, սպիտակուցներով հարուստ այդ ընդեղենը համարվել է աղքատների սնունդ, քանի որ նրանք ամեն օր միս կամ ձուկ ուտելու հնարավորություն չունեն: Ցիցերոնի նախնիները ստացել են Սիսեռ մականունը հավանաբար այն պատճառով, որ նրանցից մեկի քիթը խիստ հիշեցրել է սիսեռ:

Իր քաղաքական կարիերայի սկզբում հռետորը հրաժարվել է իր այդ մականունը փոխելու խորհրդից և կանխատեսել, որ իր անունը մի օր կդառնա ավելի հայտնի և հարգված, քան այն ժամանակ հայտնի քաղաքական գործիչների՝ Սկավրայի և Կատուլայի անունները: Պլինոս Ավագը սիսեռը կապել է Վեներայի հետ և կարծել, որ այն բուժում է սեպտիկ վերքերը, խթանում է դաշտանը, միզամուղ միջոց է և օգնում է բուժել երիկամների քարերը: Հին հռոմեացի բժիշկ Գալենը պնդել է, որ այդ բույսի հատիկները նպաստում են սերմնաբջիջների ձևավորմանը, և դրանք ավելի շատ կալորիաներ ունեն, քան լոբին, բացի այդ, չեն հանգեցնում վքնածության: 9-րդ դարի սկզբին Կառլոս Մեծը սիսեռը հայտարարել է համընդհանուր մշակաբույս: Ժամանակակից հետազոտողները կարծում են, որ սիսեռն օգնում է իջեցնել արյան մեջ խոլեստերինի մակարդակը:

Կամո Խաչիկյան

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում

ՀՀ ՊՆ-ն հայտարարություն է տարածելՓաշինյանն ուժեղացված թիկնազորով հեռացավ ԱԺ-ից՝ չպատասխանելով հարցերի (տեսանյութ)«Միշտ առաջինն իրար հետ էինք կիսվում, չէինք կարող այլևս չշփվել»․ Իրինա Այվազյանը՝ Գևորգ Մկրտչյանի հետ բաժանումից հետո իրենց մտերմության և այլ մարդու հետ հարաբերություններ սկսելու զրույցի մասինԴրանք նորից պատերազմի են պատրաստվել. Տիգրան ՈւրիխանյանԱնհեռատես Փաշինյանը. Սկզբում քննադատեց հետո դիմեց ՀԱՊԿՏեսանյութ․ Ահաբեկչի հետ չեն բանակցում․ Խաչիկ Ասրյանը պահանջում է կտրուկ գործողություններԿախված վիճակում հայտնաբերվել է զինծառայողի դիԱնվտա՞նգ է արդյոք Հայաստանում․ հայացք՝ Երեւանից եւ սահմանամերձ բնակավայրիցԱդրբեջանի գործողությունները սպառնալիք են ինքնիշխան ՀՀ-ի տարածքային ամբողջականությանը. Մոսկվայի հայ համայնք«Այդ բարձունքից նոր եմ վերադարձել՝ թշնամին այնտեղ է, չի հեռացել ու չի էլ պատրաստվում հեռանալ». Խոզնավարի գյուղապետԾեծկռտուք ու հայհոյանքներ Սյունիքում. կամավորականները պահանջում են վերադարձնել զենքերը (տեսանյութ)Հուսով եմ, ՀԱՊԿ բանակցային ներուժը ներկա իրավիճակում արդյունավետ կօգտագործվի. ԲոնդարևՇաբաթվա սկզբից Իլոն Մասկն ավելի քան 20 միլիարդ դոլար է կորցրել. ForbesԱմերիկյան ինդեքսներն աճել են106 տարեկանում կյանքից հեռացել է աշխարհի ամենատարեց գործող դերասանը«Թանգարանների ապագան. վերականգնել և վերաիմաստավորել». Թանգարանների միջազգային օրը և «Թանգարանների գիշեր» ակցիան կնշվեն մայիսի 18-ին․ ԿԳՄՍՆ Էրդողանը հայտարարել է, որ պաղեստինցիներին աջակցում է նույն վճռականությամբ, ինչպես աջակցում էր Ադրբեջանին Լեռնային ՂարաբաղումԱդրբեջանի սահմանային ծառայությունը մեկնաբանել է հայ-ադրբեջանական սահմանին տեղի ունեցած վերջին իրադարձություններըԿտավներ, փայտե դեկորատիվ ծաղկաման, փայտե ձեռագործ սեղան. Շոյգուի ստեղծած արվեստի նմուշները կվաճառվեն աճուրդում (լուսանկարներ)Վերիշեն և Ակներ գյուղերի բնակիչները ՄԻՊ-ին են ներկայացրել ՀՀ սահմանամերձ համայնքների ցանկում ընդգրկվելու հարցըԻնդոնեզիայում տեղի է ունեցել 6,7 բալ ուժգնությամբ երկրաշարժԿհայտարարվի՞ ռազմական դրությունՎերնիսաժի հարակից տարածքում շարժական պատվաստումային խումբ է տեղակայվելԱրտահերթ խորհրդարանական ընտրություններ. ո՞ւմ են ընտրելու քաղաքացիներըՊետք է պատրաստ լինենք հնարավոր վատ զարգացումներին. Տիգրան Ավինյան Ի՞նչ է կատարվում այժմ Սեւ լճի մոտ. պատմում է Վերիշենի համայնքապետը Սիսիանում վարակվածության դեպքերը 370-ից անցնում են․ չի բացառվում Ադրբեջանի կողմից ջրի թունավորումը Ահաբեկչի հետ չեն բանակցում․ Խաչիկ Ասրյանը պահանջում է կտրուկ գործողություններ Տիգրան Արզաքանցյան. «Անհրաժեշտ է անձնական օրինակով միավորել մարդկանց հանուն ստեղծագործական նպատակների»Ես ձեզ հավաստիացնում եմ ՀՀ տնտեսությունը շատ կարճ ժամանակահատվածում կվերականգնվի. Նաիրի Սարգսյանի ռեֆորմներըՏոտալ անպատասխանատվությունը ճանապարհ բացեց համազգային պատուհասի առաջ Ընտանիքի օրվա կապակցությամբ 10% քեշբեք IDBank-ի Visa քարտերով«Դատարանները բացարձակ անկախ չեն, ունենք փաստեր, որ դրանց վրա ահռելի մեծ ճնշումներ են գործադրվել». Դավիթ Գալստյանի փաստաբան Ադրբեջանցիները ինչ-որ պայմաններ են առաջ քաշում. ուրիշ տարածք են ուզում՝ ոչ Սև լճի մոտ ու ոչ միայն Սյունիքի մարզում. Վահե Հակոբյան Կփոխի՞ դատարանը Պատրոն Դավոյի կալանքը․ ո՞վ է գլխավոր շահառունԿօգտագործեմ իմ ներուժը, որպեսզի կիրառվեն հնարավոր բոլոր միջազգային պատժամիջոցները Ադրբեջանի նկատմամբ. Արտակ Թովմասյան Նատալիա Ռոտենբերգ. Մենք պատրաստ ենք աշխատել հանուն Հայաստանի (լուսանկար, տեսանյութ)Երբ, անկախ օրվա իշխանության վերաբերմունքից,կամովին հանձնառու ես պետության համարԱճ կուտակային կենսաթոշակային ֆոնդերում. Ամունդի-ԱԿԲԱԱրզաքանցյանը՝ կիզակետում Խաչիկ Ասրյան. Տեղում սատկացնե՛լ ադրբեջանցի հրոսակներին, ովքեր զինված անցել են Հայաստանի պետական սահմանը, այլ ոչ թե բանակցել նրանց հետԿառավարման, փոխգործակցության կազմակերպման, անձնակազմի գնահատման գործում բավականին լուրջ թերություններ ենք ունեցել․ Սեյրան Օհանյան. «Փաստ»Միգուցե լսեի՞քՎանաձորի քաղաքապետը՝ տեսադաշտում. Հաշվեքննիչ պալատի բացահայտումները. «Ժողովուրդ»«Ժողովուրդ»․ ՀԱՊԿ-ն ինչ պարտավորություններ ունի Հայաստանի հանդեպԱդրբեջանը սկսել է ազդել ռուսների նյարդերի վրա. առիթից փորձում են օգտվել. «Ժողովուրդ»«Հրապարակ»․ Սյունիքի մարզպետն ընտրությունների է պատրաստվում«Հրապարակ»․ Թշնամին մարտական է տրամադրված «Հրապարակ ».«Պատիվ ունեմ» դաշինքը համալրվում է  նոր վճռական եւ պայքարող կանանցով«Իրավունք»․ Որոշ քաղաքական ուժեր դեռևս փնտրտուքների մեջ են