Երևան, 15.Հուլիս.2024,
00
:
00
1 $ = 0 ֏, 1 = 0 ֏, 1 = 0 ֏
ՀՐԱՏԱՊ


Ո՞ր երաժշտական գործիքների նախահայրն է համարվում հնագույն սանթուրը․ «Փաստ»

ՀԱՆՐԱՀԱՅՏ ՄՈԼՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Սանթուրը բազմալար հարվածվող նվագարան է։ Հին պարսկերենից թարգմանաբար «սանթուր» բառը նշանակում է «հարյուր լար»։ Այդ գործիքն ունի փայտյա տափակ և սեղանաձև իրան, որի վերևի կափարիչի վրա կան ձայնադարձիչ անցքեր։ Լարերը մետաղյա են՝ ձգված «սեղանի» հիմքերին: Սանթուրը նվագում են ծնկներին կամ հատուկ հենարանի վրա դրված, մետաղյա կամ փայտյա մուրճիկներով, ինչի պատճառով էլ այն համարվում է լարային-հարվածային նվագարան։ Գործածվում է հիմնականում նվագակցելու համար՝ քաղաքային սազանդարական, նաև աշուղական խմբերում։ Բուն պարսկական սանթուրն ունի երկու կամրջակ, որոնք նվագարանի համար ապահովում են մոտ երեք օկտավա հնչյունածավալ։ Իսկ ահա գործիքի հնդկական տարբերակն ավելի լայն է և ուղղանկյունաձև։

Սանթուրի նախատիպը ծագել է Միջագետքում և շուտով լայնորեն տարածվել Իրանի տարածքում։ Միջագետքյան սանթուրն ունեցել է հունական ընկուզենու փայտից պատրաստված սեղանաձև իրան և պողպատե կամ բրոնզե 92 լար, նրա կառուցվածքի մեջ օգտագործվել են նաև քարեր և այծի աղիներ։ Թեև հին պարսկերենից թարգմանաբար նվագարանի անվանումը նշանակում է «հարյուր լար», սակայն, ըստ որոշ ուսումնասիրողների, նվագարանի անունը ծագել է շումմերերեն sant (հնչյուն) և Ur բառերից, որ նշանակում է Ուր քաղաքի ձայնը։ Ի դեպ, շումմերական այդ հնագույն քաղաքի տարածքում առաջին բնակավայրը ձևավորվել է մ.թ.ա. 5-րդ հազարամյակի վերջին։ Դրանից հետո սանթուրը թափանցել է նաև պատմական Հայաստան, Ասորիք և ներկայիս Քուվեյթի տարածք։ Իսկ ավելի ուշ այն տարածվել է Անդրկովկասում, Մերձավոր Արևելքում և Միջին Արևելքում։

Այսպես տարածվելով մի շարք երկրներում՝ սանթուրը տարբեր ժողովուրդների մոտ ենթարկվել է որոշ փոփոխությունների, կատարելագործվել ու զարգացել է, ինչի շնորհիվ առաջացել են նվագարանի արտաքին տեսքի որոշ առանձնահատկություններով, տարբեր լարվածքով ու հնչյունածավալով մի քանի տարբերակ։ Սանթուրը հանդիսանում է տավիղի, չինական յանգքինի, կլավիկորդի, քանոնի և եվրոպական ցիմբալի նախահայրը։ Սանթուրը Եվրոպայի տարածք է թափանցել միջնադարում արաբների միջոցով, երբ հյուսիսային Աֆրիկայից նրանք անցել ու հաստատվել են Իսպանիայում։ Մոտավորապես այդ շրջանում է նաև այն հասել Չինաստան։ Ըստ հնագիտական նյութերի, նվագարաններն, առհասարակ, Հայկական լեռնաշխարհում եղել են դեռ մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակից։ Սակայն երաժիշտների մասին հիշատակություններ կան դեռևս մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակին վերաբերող խուռիական սեպագիր արձանագրություններում, ինչը ենթադրել է տալիս, որ երաժիշտներ և նվագարաններ եղել են նաև սահմանակից հայկական բնակավայրերում։

Հայկական սանթուրի մասին հին և միջնադարյան աղբյուրները խիստ սահմանափակ տեղեկություններ են հաղորդում։ Սանթուրահարների պատկերներ են հանդիպում մի քանի ձեռագիր մատյաններում և տապանաքարերի վրա կատարված պատկերաքանդակներում։ Երկար ժամանակ ավանդական հայկական սանթուրը մոռացվել է, և դրա փոխարեն երաժշտական դպրոցներում ուսուցանվել և տարբեր համույթներում էլ գործածվել է եվրոպական ցիմբալը, որը թեև տեսքով նման է հայկական սանթուրին, բայց ունի սահմանափակ ձայնածավալ և աղքատիկ տեմբրային հնարավորություններ։ Բաս-քանոններ պատրաստող վարպետ Ալբերտ Զաքարյանը 2014 թվականին ներկայացրել է իր ստեղծած հայկական բաս-սանթուրը, որը մեղեդուն հաղորդում է նոր հնչերանգներ և ունկնդրին է փոխանցում բոլորովին այլ զգացողություններ։ Ներկայում հայ պրոֆեսիոնալ սանթուրահարներն իրենց կրթությունը ստանում են կոնսերվատորիայի ազգային նվագարանների համապատասխան բաժնում:

ԿԱՄՈ ԽԱՉԻԿՅԱՆ

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում

ՄԱԿ. Երկիր մոլորակի բնակչությունը 2080-ականների կեսերին կհասնի 10,3 միլիարդ մարդու4 օր շարունակ գազ չի լինի հանրապետության տարբեր շրջանների տասնյակ հասցեներում«Վիրավոր եմ, դաշտում, մենակ»․ Արման Օհանջանյանը մոր հետ էր խոսում, երբ հակառակորդը վերջին հարվածը հասցրեց նրանԴիլիջանի ոլորանների մոտակայքում քաղաքացին սայթաքել և ընկել է մոտակա ձորակըՀայաստանի թիմը հաղթեց ադրբեջանցիներին (տեսանյութ)Սևանում մոտորանավակը խափանվել է. չորս քաղաքացի մնացել են մոտորանավակումՄանրամասներ` Երևանում հնդիկ տղամարդուն խոշտանգելու գործովՃՏՊ Երևան-Երասխ ավտոճանապարհին. կան տուժածներՈղբերգական դեպք՝ Արմավիրի մարզի գյուղերից մեկում. տան նկուղում հայտնաբերվել է տանտիրոջ մարմինը Երեք ադրբեջանցի ամրաններով ծեծելով սպանել են ընտանիքի հորըՔուվեյթը հայտարարել է հսկայական քանակությամբ նավթ հայտնաբերելու մասինՏրանսպորտի ավելացված արժեքի գումարը պետք է տան ապիկար կառավարիչների պարգևավճարներից ու գործուղման ծախսերից. Բաբկեն ՊիպոյանՄոսկվա-Երևան տոմսերը ռեկորդային թանկացել ենԹրամփի վրա մահափորձ կատարած Քրուքսը Փենսիլվանիա նահանգի Բեթել Պարկ քաղաքից էր․ մանրամասներ«Շերեմետևոյում» եղանակի պատճառով թռիչքների սահմանափակումներ ենԼավ ապրելու բանաձևը ո՞րն է, կենդանի լինե՞լն է լավ ապրելու բանաձևը․ Բագրատ ՍրբազանԱՄՆ պետքարտուղարի տեղակալ Ուզրա Զեյան այցելել է Հայոց ցեղասպանության հուշահամալիրՀայաստանի բասկետբոլի կանանց Մ16 հավաքականը հաղթեց Վրաստանին Կախարդական գիշեր՝ հուլիսի 16-ից 17-ը. ցանկություններն ու երազանքները կիրականանանԱՄՆ-ում 4 մարդ է մահացել գիշերային ակումբում տեղի ունեցած հրաձգության հետևանքովՄեր պետությունը պետք է ազատագրվի էս չարիքից. Սրբազանը` ԱբովյանումՄահացել է դերասանուհի Շենեն Դոհերթին Խաղողօրհնեք. ի՞նչ չի կարելի անել տոնից առաջ Բելգորոդի շրջանի ռազմական տեղակայման կետում կրակոցներ են հնչել. կան զոհեր և վիրավորներ Հայկ Մարտիրոսյանը Ֆիշերի շախմատի մրցաշարում զբաղեցրել է 2-րդ հորիզոնականըՀՀ ՊՆ- ից տեղեկացնում ենԳլոբայի կանխատեսումները կենդանակերպի 4 նշանների համար՝ հուլիսի 14-ին ՆԳՆ-ն զգուշացնում է չանհանգստանալ Կառավարությունը սկսում է Տավուշի և Լոռու մարզերում ջրհեղեղից տուժած բնակիչների աջակցության ծրագրերը ՌԴ-ն և ԱՄՆ-ն խորը առճակատման փուլում են, ելքը դեռ չի երևում. Պեսկով Որքան է արժեցել Հնդկաստանի ամենահարուստ մարդու որդու հարսանիքը․ լուսանկարներԼոռիում մի քանի տոննա հեղուկ գազ տեղափոխող բեռնատարը դուրս է եկել երթևեկելի գոտուց և մասամբ հայտնվել Դեբեդ գետում Երևանի Բուսաբանական այգում «Կյանքի պուրակի» կառուցման աշխատանքները շարունակվում ենՔՊ-ական պատգամավոր Մարիամ Պողոսյանն ամուսնացել է«Նիկոլ Փաշինյանը մատ թափ տվեց մեր վրա ու ասեց՝ դուք ձեր հալը կտեսնեք». զոհված զինվորի մայրը ապշեցնող դրվագներ է պատմում վարչապետի հետ հանդիպումից «Ատում եմ Թրամփին»․ տեսանյութ՝ մահափորձից առաջ (տեսանյութ) Ջուր չի լինելու. «Վեոլիա Ջուր»-ը տեղեկացնում է «Պատկերացրեք միայն, թե ինչ կլինի Հայաստանի հետ, եթե այստեղ բախվեն Իրանը, Թուրքիան, Ադրբեջանն ու Ռուսաստանը». Արշակ ԿարապետյանԶախարովան մեկնաբանել է Դոնալդ Թրամփի դեմ մահափորձըԴավթաշենում բախվել են «BMW»-ն, 2 «Mercedes»-ներն ու «Toyota»-ն. կան վիրшվորներ «Տավուշը հանուն հայրենիքի» շարժումը այսօր հանդիպում կանցկացնի ԱբովյանումElektrum Eesti-ն բացել է իր առաջին արևային մարտկոցների պարկը էստոնական Լուգանուսում Միանգամից 2 երկրաշարժ է գրանցվել ՌԴ տարբեր շրջաններում Փաշինյանն ուղերձ է հղել Հայաստանում Իրանի դեսպանը չափազանց ուշագրավ հայտարարություններ է արել․ իրանագետ Բայդենը զանգահարել է ԹրամփինԵվրոն, ռուբլին թանկացել են, դոլարը նվազել. փոխարժեքն այսօր՝ հուլիսի 14-ին Դիլիջանի ոլորանների մոտակայքում քաղաքացին սայթաքել և ընկել է մոտակա ձորակը Ինչ վիրավորում է ստացել Թրամփը (լուսանկար) Խաշթառակ և Լուսահովիտ գյուղեր տանող կամուրջը երկկողմանի փակ է