Հայաստանյան հնագիտության գիտականության նշաձողը բարձրացավ. ինչպե՞ս. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Մեր հյուրն է Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի տնօրեն Պավել Ավետիսյանը

– Պարոն Ավետիսյան, անկախացումից հետո մեր երկրում ե՞րբ սկսվեցին հնագիտական հետազոտությունները:

– Խորհրդային պետության քայքայումից հետո ևս Հայաստանում հնագիտական ուսումնասիրությունները չեն դադարել: Աշխատել ենք: Բայց ինչպես ֆինանսական միջոցները, այնպես էլ դաշտային հետազոտական աշխատանքների ծավալները խիստ սահմանափակվեցին: Դա նշանակում է, որ սահմանափակվեցին ընդհանրապես հնագիտական հետազոտությունների ծավալները:

Սակայն հանգամանքներն այնպես դասավորվեցին, որ հայաստանյան հնագիտական հուշարձաններով և հայաստանյան հնագիտությամբ հետաքրքրվեցին դրսի գիտահետազոտական կենտրոնները: Վերջիններիս հետ համատեղ ծրագրեր իրականացնելով` աստիճանաբար մենք ոտքի կանգնեցինք:

Արդյունքում` հնագիտության ինստիտուտի գիտական անձնակազմը գործնականում չի դուրս եկել երկրից: Մեկ–երկու մարդ և` ոչ ավելին: Ոչինչ չքայքայվեց: Կառույցը պահպանվել է, գիտական ներուժը պահպանվել է: Ավելին` երիտասարդ մարդիկ են ընդգրկվել աշխատանքների մեջ:

1990–ականներից հետո ամերիկյան և եվրոպական հնագիտական կենտրոնների, համալսարանների հնագիտական բաժինների հետ համատեղ ծրագրեր ենք իրականացրել և աստիճանաբար ընդլայնել ենք աշխատանքները: Գործնականում այդ գիտության` տարբեր դարաշրջաններին վերաբերվող խնդիրները դարձրել ենք քննարկման առարկա և ուսումնասիրել ենք դրանք:

Այս ամենն օգնեց, որպեսզի հայ հնագիտությունն իր մեթոդաբանությամբ, աշխատանքի կուլտուրայով այլ լինի: Հայաստանյան հնագիտության գիտականության նշաձողը բավականին բարձրացավ, մենք սկսեցինք աշխատել եվրոպական ստանդարտներին համապատասխան:

Բանն այն է, որ խորհրդային իշխանության տարիներին խոշոր գիտական կենտրոններն էին Մոսկվան, Լենինգրադը, Նովոսիբիրսկը և այլն: Այստեղ էին ձևավորվում այն կարևոր լաբորատորիաները, որոնք սպասարկում էին հնագիտությանը և անում ինչ–ինչ անալիզներ: Այսինքն` տարբեր հանրապետություններից պեղված նյութերը տարվում էին այս քաղաքները և սպասում էին հետազոտվելու իրենց հերթին:

Իսկ այժմ, երբ եկան եվրոպական մեր կոլեգաները, անալիտիկ այդ դաշտը անսահմանորեն ընդլայնվեց: Ընդ որում, հասկանալի է, որ սրանք որակական առումով ևս բոլորովին այլ լաբորատորիաներ էին:

Արդեն հայաստանյան հնագիտության խնդիրները դարձան արտերկրի գիտական կենտրոնների խնդիրներ նաև: Իսկ դա մեր մշակույթը աշխարհի գիտական միջավայրում տարածելու հրաշալի միջոց էր:

– Իսկ համատեղ աշխատանքի նախաձեռնությունը ձե՞ր կողմից էր լինում, թե՞ դրսի մասնագետների:

– Նախաձեռնությունների հիմքերը դրվում են հետևյալ կերպ: Մեր ոլորտում կային ակտիվ մարդիկ, ովքեր լեզու էին իմանում, նաև ճանաչված էին դրսի մասնագետների կողմից: Միմյանց հետ շփումների մեջ մտնելով` ծրագրեր էին մշակում: Եվ հրավիրում էին իրենց դրսի գործընկերներին ու միասին աշխատում էին Հայաստանում:

Այսպես` առանձին գիտնականներն են Հայաստան բերել դրսի հնագետներին, և ոչ թե համակարգն է բերել նրանց: Նրանք չեն եկել պետական պայմանագրեր կնքելու և համանման պաշտոնական ճանապարհներով: Թեև համապատասխան գերատեսչությունների կողմից կնքված պայմանագրերը ստեղծել են այն դաշտը, որի շրջանակներում հնարավոր է եղել ծրագրերն իրականացնել:

– Իսկ ինչպե՞ս էր իրականացվում ֆինանսավորումը: Ո՞վ էր գումարը տալիս:

– Կար արտերկրից եկած ֆինանսավորման մի քանի տարբերակ: Մեկն այն էր, որ հայաստանցի և արտերկրի որևէ գիտնական դիմում էին ինչ–որ հիմնադրամի ու աշխատանքների համար դրամաշնորհ էին ստանում:

Նաև արտերկրի մեր կոլեգաները, եթե տեսնում էին, որ իրենց պետական միջոցներով ֆինանսավորվելու հնարավորություն կա, դիմում էին իրենց կառավարություններին ու գումարներ ձեռք բերում: Հատկապես գումարներ էին տրամադրում արտաքին գործերի նախարարությունները: Օրինակ, Ֆրանսիայի այդ նախարարությունը, դեռ 2000 թվականների սկզբներից, անընդհատ գումարներ է տրամադրում ֆրանսիացի գիտնականներին, որոնք գալիս ու աշխատում են մեզ հետ, մեր երկրում:

– Իսկ մեր պետությունը ե՞րբ սկսեց իր հնավայրերի ուսումնասիրության ֆինանսավորումը:

– 2006 թվականից արդեն նոր միայն մեր կառավարությունը հատուկ գումար առանձնացրեց ու տրամադրեց Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտին, որպեսզի կազմակերպենք դաշտային հետազոտական աշխատանքներ: Խոսքը վերաբերում էր թե՛ հնագիտական դաշտային հետազոտական աշխատանքներին, թե՛ ազգագրական գիտարշավներին, թե՛ բանագիտական գիտարշավներին:

Եվ 2007 թվականից մինչև 2015 թվականը, շարունակաբար հնագիտական դաշտային մեր հետազոտությունների համար ունեցել ենք մեր գումարները:

Այսինքն` երբ արդեն արտասահմանից գիտնականները գալիս էին իրենց գումարներով, մենք էլ մեր չափով էինք կարողանում մասնակցել. այլևս նրանց նախկին աղքատ գործընկերը չէինք:

Եվ արդեն իրենց գումարներն առավելապես ուղղորդում ենք անալիզների վրա: Իսկ հայաստանյան աշխատանքները կազմակերպում է մեր ինստիտուտը` մեր գումարներով:

Անշուշտ, կրկին անհավասար է ներդրման չափը. 50–50 տոկոս չէ հաճախ: Բայց կարևորն այն է, որ արդեն հնարավորություն ստեղծվեց, որպեսզի մեզ հատկացվող արտասահմանյան միջոցները, դրամաշնորհները ծախսենք անալիզների համար: Քանի որ դրանք մեզ շատ ավելի են հարկավոր:

Եվ դրա արդյունքում է, որ վերջին 12 տարիների ընթացքում Հայաստան է մտել միլիոնավոր դոլարների ինֆորմացիա` մեր անցյալի, նաև այս կամ այն երևույթների վերաբերյալ: Եվ այդ ամենը` միայն մեծաթիվ անալիզների արդյունքներով: Միայն այդպես կարող ես հայտարարել փաստերի մասին, ու աշխարհն էլ ընդունի այդ փաստերը: Աշխարհը միայն հավատում է անալիզներին:

Շարունակությունը` «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում: