Մերձավոր Արևելքի վերաձևման քարտեզն սկսվել է իրագործվե՞լ

Իրաքի Քուրդիստանի անկախության հանրաքվեն ոչ միայն սկզբունքորեն նոր իրավիճակ է ստեղծել Մերձավոր Արևելքում, այլև առաջացրել շատ հարցեր, որոնց մի մասի պատասխանը թերևս կարելի է ստանալ տարածաշրջանում իրադարձությունների զարգացմանը զուգահեռ: Բայց այսօր գլխավոր հարցն այն է, թե ի՞նչ է անելու Էրբիլը՝ կգնա անկախության հռչակմա՞ն, թե քաղաքական առևտրի մեջ կմտնի Բաղդադի ու տարածաշրջանի այլ քաղաքական ուժերի հետ:

Բայց մինչ այդ ու այլ հարցերի պատասխանները ստանալը հետաքրքիր է վերհիշել ամերիկյան ու իսրայելական վերլուծական կենտրոնների նախկինում արված կանխատեսումները Մերձավոր Արևելքի աշխարհաքաղաքական վերաձևումների վերաբերյալ: Դեռ 1982 թ. իսրայելցի լրագրող Օդեդ Յինոնը հրապարակել էր տարածաշրջանի պետությունների փլուզման սցենարը: Դրանից հետո մասնագիտական գրականության մեջ շրջանառվում է «Յինոնի պլան» հասկացությունը: Նա կանխատեսում էր Իրաքի, Սիրիայի ու Լիբանանի բաժանումը: Բայց սկզբում՝ Իրաքի, որը «պետք է բաժանվեր քրդեր–սունիներ–շիաներ «հատկանիշով»: Հետո նշվում էր Թուրքիա–Իրան–Պակիստան գիծը՝ այդ երկրները նույնպես պետք է տրոհվեին:

Ավելի ուշ տպագրվում է ամերիկացի գեներալ Ուելսի Քլարկի «Ինչպես հաղթել ժամանակակից պատերազմում» գիրքը, որտեղ «դատապարտված երկրների» շարքում նշվում են Իրաքը, Իրանը, Սիրիան, Լիբանանը, Լիբիան և Սոմալին: Իսկ արդեն 2003–ին Armed Forces Journal–ում տպագրվում է պաշտոնաթող գնդապետ Ռալֆ Պետերսի «Մեծ Մերձավոր Արևելքի» քարտեզը: Ըստ այդմ, Իրաքի ու Սիրիայի որոշ տարածքներ պետք է անցնեին «Ազատ Քուրդիստանին», Սիրիայի ծովափնյա տարածքները՝ Լիբանանին: Իսկ «Ազատ Քուրդիստանի» կազմում պետք է մտնեին արևելյան Թուրքիան, հնարավոր է՝ արևմտյան Իրանի մի մասը:

Ավելի ուշ ամերիկացի պրոֆեսոր Մայքլ Դևին «լրացրեց» Պետերսի քարտեզը՝ Սիրիայի ծովափնյա մասում ձևավորվում է ալավիտների պետություն, Գոլանի բարձունքները բաժին են հասնում Իսրայելին, ներկա Հորդանանի տարածքում ստեղծվում է Պաղեստինի պետությունը: Լիբանանը բաժանվում է երկու պետության՝ շիաների ու քրիստոնյա–մարոնիտների:

Հետագայում այս ծրագրերը մի քանի անգամ «թարմացվեցին»: Իսկ արդեն 2006–ին ԱՄՆ պետքարտուղար Քոնդոլիզա Ռայսը հրապարակավ հայտարարեց Մերձավոր Արևելքի «վերակառուցման» ծրագիրը:

Հիմա արդեն ոչ ոք չի վիճում, որ Մերձավոր Արևելքում ընթանում է «բալկանացման» գործընթաց: Լիբանանը որպես պետություն փաստացի գոյություն չունի: Իրաքը փլուզման շեմին է, Սիրիան խաղում է շեղբի եզրին, Թուրքիան բացահայտ կերպով խոսում է իր տարածքային ամբողջականությանը միտված իրական սպառնալիքների մասին: Իրաքյան Քուրդիստանի հանրաքվեից հետո Իրաքից, Սիրիայից, Թուրքիայից ու Իրանից կարող է սկսվել քրդական տարածքների աստիճանական «դուրսբերումը»:
Այս պահին արդեն արևմտյան վերլուծաբանները համարում են, որ «Իրաքի փլուզումը շատ ավելի կարևոր է, քան Սիրիայինը»: Առավել խոցելի վիճակում է Թուրքիան, քանի որ քրդերի դեմ պայքարում է միանգամից երեք ճակատով՝ երկրի ներսում Քուրդիստանի աշխատավորական կուսակցության դեմ, սիրիացի քրդերի դեմ, որոնց աջակցում է ԱՄՆ–ն և ովքեր նոր Սիրիայում կարող են ստանալ ինքնավարության կարգավիճակ, իսկ հիմա էլ արդեն հավանական է դառնում Իրաքյան Քուրդիստանի հետ բախումը:

Միևնույն ժամանակ Թուրքիան սկսել է հասկանալ, որ ինչպես Սիրիան ու Իրաքը, այնպես էլ ինքը կարող է դառնալ քաղաքական «էքսպերիմենտի» հարթակ: Այս առնչությամբ Թուրքիայի ու Իրանի շահերն սկսել են համընկնել: Ու երկուսը միասին շարժվում են դեպի Ռուսաստան: Ամենևին էլ պատահական չէր, որ քրդական հանրաքվեից հետո հեռախոսազրույցներ են տեղի ունեցել այդ երեք երկրների ղեկավարների միջև: Նախատեսվում է ՌԴ նախագահի այցը Անկարա: Առաջիկա օրերին Թուրքիայի գլխավոր շտաբի պետը մեկնելու է Թեհրան: Թեհրան այցելելու մտադրություն ունի նաև Էրդողանը: Ձևավորվում է եռակողմ դաշինք, որը Մերձավոր Արևելքի պատմության մեջ աննախադեպ է:

Բայցևայնպես, իրադարձությունների զարգացման վրա լրջորեն ազդելու հանգամանքը՝ Իրաքյան Քուրդիստանը կհայտարարվի՞ անկախ պետություն, թե այդ գործընթացը կկանխվի, ինչպես նախկինում է եղել: Օրինակ, Սիրիայում նման գործընթացը կանխվեց այդ երկիր ռուսական ռազմաօդային ուժերի մուտքով՝ դա թույլ տվեց կանխել երկրի փլուզումը: Իսկ ի՞նչ կլինի այս դեպքում: