Թե ինչպե՞ս և ինչո՞ւ Արևելքի քաղաքակրթական հարստությունը լցրեցին եվրոպական թանգարաններն ու կեղծեցին ժողովուրդների պատմությունը

«Փաստ» օրաթերթի հյուրն է ՀՀ ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտի տնօրեն, ակադեմիկոս Աշոտ Մելքոնյանը

 

– Պարոն Մելքոնյան, շատերն ասում են, որ մեր ժողովրդի պատմությունը եվրոպական երկրների և Ռուսաստանի կողմից միտումնավոր խեղաթյուրվել է: Հատկապես՝ սկսած 19–րդ դարի կեսերից: Ինչպե՞ս եք վերաբերվում այս տեսակետին:

– Տեսեք, թե ինչ տեղի ունեցավ. աշխարհի մեծերը, որոնք ստեղծեցին գաղութային համակարգ, Մեծ Բրիտանիան էր, Ֆրանսիան էր, Իսպանիան էր, Բելգիան էր, Ռուսաստանն էր, մասամբ Գերմանիան էր, դարձան հզոր տերություններ և աշխարհը բաժանեցին: Երկրների մի մասն էլ դժգոհ մնաց, ու այդ պատճառով սկսվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմը: Տիրելով աշխարհին՝ միաժամանակ արդեն հնարավորություն ունեցան պեղելու նաև Արևելքի քաղաքակիրթ աշխարհը: Անշուշտ, դա արվում էր նաև դեռևս Նապոլեոն Բոնապարտի կողմից, երբ պեղումներ էին կատարում Եգիպտոսում, Միջին Արևելքում:

Այս ամենի արդյունքում արդեն երևան էին գալիս Արևելքի քաղաքակրթության շերտերը:

Եվ կարծես մեծ տերությունները չկարողացան հանդուրժել այն իրողությունը, որ իրենք լինելով աշխարհի տերերը, քաղաքակիրթ հնագույն պատմություն ունեցող ժողովուրդները դեռևս շարունակում են ապրել:

Ինչպես, ասենք, ղպտիները: Կամ դեռևս ասորիները կային, որ Ասորեստանյան կայսրություն էին ունեցել: Հայերը կային, որ ունեցել էին Ուրարտական իրենց թագավորությունը: Ուստի պետք էր մի տեսություն ստեղծել, թե այդ քաղաքակրթության, մշակույթի ու պատմության էթնիկ կրողներն այլևս գոյություն չունեն, հեռացել են ասպարեզից:

Բանը հասավ այնտեղ, որ նույնիսկ խոսվեց, թե ներկայիս հույները որևէ կապ չունեն հելենների հետ, որոնք ստեղծել էին այն հզոր մշակույթը: Նույնը եղավ իտալացիների պարագայում. ասում էին, որ լատինները, այսինքն՝ հռոմեական կայսրությունը նրանց հետ որևէ կապ չունի: Նմանապես՝ Բյուզանդիան էլ կապ չունի հույների հետ: Հետևապես, ստեղծված այդ մշակույթի էթնիկ կրողները չկան, ուստի և քաղաքակրթական այդ ողջ դաշտի տերն աշխարհն է՝ իրենց գլխավորությամբ: Եվ այս ճանապարհով էլ դրվեց նաև Ուրարտուի խնդիրը:

Իսկ Խորենացու նման մեծությունն ինչպե՞ս կարող էր չիմանալ Ուրարտուի մասին: Խորենացին գիտեր Արարատի երկիրը, գիտեր Այրարատ աշխարհը, դրանք էին իր համար հասկանալի: Մինչդեռ «ուրարտու» բառի հիման վրա, որն «արարատի» ասորեստանյան աղավաղված տարբերակն էր, հանկարծ մի նոր գիտություն հանդես եկավ, այսպես կոչված՝ ուրարտագիտությունը: Եվ… հայոց պատմության կոնտեքստից կտրվեց Քրիստոսից առաջ 9–6–րդ դարերի պատմությունը: Եվ ո՛չ միայն դա:

 

– Եվ այդ տեսությունն իր շարունակությունը գտա՞վ նաև հետագայում:

– Իհարկե, գտավ: Անգամ մեզանում էլ մասնագետներ կան, որոնք ահազանգում են, թե ուրարտագիտությունը Հայաստանում մեռնում է: Իսկ իմ պատասխանը նրանց հետևյալն է՝ եթե կա ուրարտագիտություն, ապա պետք է լինի նաև վասպուրականագիտություն, տարոնագիտություն, աղձնիքագիտություն և այսպես՝ շարունակ: Բայց, հասկանալի է, նման բան գոյություն ունենալ չի կարող:

Կա ընդամենը մեկ բան՝ հայագիտություն: Եվ ասել, թե Ուրարտուն մեզանից անկախ մի պետություն էր կամ կայսրություն էր, որտեղ լավագույն դեպքում իբր հայերը եղանակ էին ստեղծում, չի կարելի: Դա այդպես չէ: Այդ ժամանակահատվածը հայոց պատմության անբաժան մասն է, որը մեզանից «խլեցին», այո՛, 19–րդ դարի երկրորդ կեսերին, երբ մեջտեղ եկան նման տեսությունները: Նույն կերպ, երբ հին քաղաքակիրթ ժողովուրդների պատմությունն ու մշակույթը խլեցին ու դարձրեցին համաշխարհային պատմության ու քաղաքակրթության մաս: Եվ տերերն էլ դարձան իրենք՝ աշխարհի մեծերը:

 

– Գուցե այդ տեսությունը պահպանվում է նաև մեզ մոտ, որովհետև ժամանակին շատերը գիտնական են դարձել ա՞յդ տեսության հիման վրա, դոկտորներ և ակադեմիկոսներ են դարձել ա՞յդ թեզերի հրապարակումներով: Եվ անձնական գործոնն էլ դեր է խաղում, բացի գիտականը:

– Անշուշտ, այդպես է: Որովհետև, եթե մարդն իր ողջ կյանքը նվիրել է մի խնդրի, բայց հետո պարզվում է, որ այդ խնդիրը պարզապես գոյություն չունի, կարող է հոգեբանորեն ծանր տանել այդ փաստը:

Բայց այն էլ ասեմ, որ աստղագետները, ֆիզիկոսները կարող են մի պրոբլեմով զբաղվել, ու հետո պարզվի, որ այդ պրոբլեմը գոյություն չունի: Եվ նրանք շատ նորմալ են դա ընդունում: Ուստի մեր ոլորտի գիտնականները ևս պետք է այդպես անեն, պետք է ընդունեն, որ ուրարտագիտություն գոյություն չունի պարզապես:

 

– Իսկ աշխարհում ինչպե՞ս է այսօր վիճակը: Ընդունվո՞ւմ է ճշմարտությունը:

– Անգամ 19–րդ դարի կեսերին կային նաև ազնիվ գիտնականներ, որոնք շարունակեցին պատմությունը գրել այնպես, ինչպես կար: Սակայն այսօր կան մարդիկ, որոնք այն կեղծ դպրոցների ներկայացուցիչներն են և, ֆինանսական խոշոր միջոցներ ձեռքներին ունենալով, իրենց հսկողության տակ են պահում անգամ հայկական որոշ կառույցներ, այդ թվում նաև սփյուռքյան կառույցներ: Նաև զանազան խոշոր համալսարանների հայագիտական ամբիոններ են գտնվում նրանց անմիջական հսկողության ներքո:

Ուստի, մեկ էլ տեսնում ես, որ այսպիսիների «ուսումնասիրությունների» արդյունքում Խորենացին դարձավ 9–րդ դարի հեղինակ: Կասկածի տակ առնվեց, որ Խորենացին կարող էր 5–րդ դարում նման լայն մտահորիզոն դրսևորել: Եվ զարմանալին այն է, որ մտածում են, թե Ք. ա. 5–րդ դարում Հերոդոտոսը կարող էր ունենալ նման մտահորիզոն, իսկ նրանից 1000 տարի հետո եկած Խորենացին չէր կարող:

 

– Այս տեսությունների ֆինանսավորման տակ հնարավոր չէ՞, որ լինի քաղաքական պատվեր:

– Չի բացառվում: Հնարավոր է: Եթե այդպես եղել է 19–րդ դարի կեսերին, կարող է լինել նաև ներկա ժամանակներում: Միշտ էլ ֆինանսներն իրենց գործն անում են:

Եվ ամենակարևորը՝ աշխարհի այդ նույն մեծերն իմ ասած ժամանակաշրջանում չէ՞ր, որ հավաքեցին Արևելքի ողջ հարստությունը և տարան իրենց թանգարանները: Դա կլինի Փարիզի Լուվրը, Լոնդոնի Բրիտանական թանգարնը, Մադրիդի թանգարանը, Բեռլինի Պերգամոնը, Սանկտ Պետերբուրգի Էրմիտաժը, թե ուրիշ մեկ այլ եվրոպական երկրի թանգարան:

Մի խոսուն փաստ ներկայացնեմ՝ Վիլհելմ Երկրորդը, գործարքի մեջ մտնելով Իրաքում նախ Սուլթան Համիդ Երկրորդի, ապա երիտթուրքերի հետ (այն ժամանակ Իրաքը Օսմանյան կայսրության մեջ էր), Բեռլին–Բաղդադ երկաթուղով տեղափոխեց հին աշխարհի մի քանի բերդաքաղաքների բերդապարիսպներ: Հիմա դրանք ցուցադրվում են Բեռլինում:

Գոհար Սարդարյան