Ո՞վ է լի­նե­լու հայ­կա­կան «Զե­լենս­կին», կամ՝ «պու­պուշ» թեկ­նա­ծուի պա­հան­ջարկը

Ուկրաինայի նախագահական աղմկահարույց ընտրությունների առաջին փուլը հետևում է։ Շոումեն Վլադիմիր Զելենսկին ու նախագահ Պյոտոր Պորոշենկոն երկրոդ փուլում են, ուկրաինացիները նրանցից մեկին հինգ տարով վստահելու են երկրի ղեկը։ Պորոշենկոյի՝ երկրոդ փուլում հայտնվելը օրինաչափություն է, եթե հաշվի առնեք այն հանգամանքը, որ նա 2014-ի Մայդանի առաջնորդներից մեկն էր ու, ի վերջո, գործող նախագահը։ Բոլորն այս օրերին խոսում են Զելենսկու ֆենոմենի մասին։ «Ժողովրդի ծառա» էպատաժային անունով կուսակցության ղեկավարը հայտնի շոումեն է ու Պորոշենկոյի հակառակորդ օլիգարխ Կոլոմոյսկու դրածոն, սակայն առաջին տուրի արդյունքներով՝ հենց նա է ֆավորիտը, այն էլ՝ բավականին մեծ առավելությամբ։

Բանն այն է, որ Զելենսկին արդեն մի անգամ «դարձել» է Ուկրաինայի «նախագահ»՝ «Ժողովրդի ծառա» երգիծական ֆիլմում մարմնավորելով գլխավոր հերոս ուսուցչի դերը, որը հետո դառնում է ժողովրդի դարդ ու ցավով տառապող, ժուժկալ կյանքով ապրող նախագահ։ Զելենսկին չունի քաղաքական հայացքներ, ու հենց նրա մարմնավորած «հասարակ նախագահի» կերպարն է ձգում ուկրաինացիներին։ Այլ խոսքով՝ Զելենսկին, այսպես կոչված, համաշխարհային պոպուլիստական թրենդի ուկրաինական դրսևորումն է։ Արտահամակարգային Թրամփը պոպուլիստական կարգախոսներով դարձավ ԱՄՆ նախագահ, Մակրոնի նախագահության գինը դարձավ Ֆրանսիայի հինգերորդ հանրապետության քաղաքական համակարգի չեղարկումը։ Մեծ հաշվով՝ Հայաստանում տեղի ունեցած հեղափոխության հաջողության գրավականը նույնպես այն էր, որ Նիկոլ Փաշինյանն, այսպես կոչված, արտահամակարգային գործիչ էր, ու մարդիկ գնացին նրա հետևից՝ ոչ թե ծրագրերի կամ խոստումների համար, այլ, առաջին հերթին, շնորհիվ այն բանի, որ Հայաստանի գործող վարչապետը չէր նույնանում կոռուպցիայի, այն ամենի հետ, ինչն ասոցացվում է, այսպես կոչված, արտոնությունների համակարգի հետ։

Լիբերալ դեմոկրատական արժեհամակարգի վրա խարսխված աշխարհակարգը լուրջ ճգնաժամի մեջ է, որը բերում է պոպուլիզմի շեշտակի աճին, ինչն, իհարկե, արժեզրկում է քաղաքականությունը, հանգեցնում է պետական ու քաղաքական համակարգերի դեինստիտուցիոնալիզացիային։ Մարդիկ տրվում են հեղափոխական տրամադրություններին, ինչը, մեծ հաշվով, քաղաքական լուծումները պարզունակացնելու միջոց է։ Պատահական չէ, որ հետհեղափոխական Հայաստանում նույնիսկ ծիծաղելի են թվում այն կարգախոսները, որոնք նախկինում հնչում էին ընդդիմադիրների կողմից, օրինակ՝ «կարմիր գծերի» վերացումը։ Սակայն հեղափոխությունները հազվադեպ են բերում արժեքային նոր մտածողության՝ որպես կանոն, լ յումպենացնելով հասարկություններին, ու այդ օրինաչափությամբ օրակարգ են գալիս նոր պրիմիտիվ կարգախոսներ կամ «հեշտ» լուծումներ։

Ֆրանսիայի նախագահի պաշտոնում Էմանուել Մակրոնի հաղթանակը շատ ֆրասիացիներ համարեցին հեղափոխություն, որովհետև նրա մուտքը Ելիսեյան պալատ քաղաքական լուսանցք մղեց պահպանողականներին ու սոցիալիստներին, որոնք մի քանի տասնամյակ մարմնավորել են երկրի քաղաքական կյանքը, ու այս կուսակցությունների հակադրությունն է ձևավորել իշխանություն ու ընդդիմություն։ Պատահական չէ, որ Մակրոնի ծրագրային գիրքը կրում է հենց «Հեղափոխություն» անունը։ Սակայն Ֆրանսիայի երիտասարդ «հեղափոխական» նախագահը շատ արագ հիասթափեցրեց ֆրանսիացիներին, ու քաղաքական վակուումը լրացրեցին «դեղին բաճկոնավոր» անարխիստները, որոնք, ի դեպ, վայելում են հասարակության մի զգալի հատվածի համակրանքը։

Նույն իրավիճակն է Ուկրաինայում։ Զելենսկու ֆենոմենը հեղափոխությունից հիասթափության դրսևորում է։ Ըստ վերլուծաբանների, Պորոշենկոյի դեմ քվեարկողները բողոքի քվեարկություն են կատարել, և երկրորդ փուլում նրանց զգալի մասը նորից քվեն կտա Զելենսկուն: Բայց Զելենսկին շատ «յուրահատուկ» թեկնածու է. պարզ չէ, թե ի՞նչ քաղաքականություն է վարելու, ի՞նչ է առաջարկելու հանրությանը: Հետևաբար, երկրորդ փուլում ընտրողներից շատերին կարող է մտահոգել այդ հանգամանքը: Զելենսկին գուցե և չընտրվի, սակայն փաստ է, որ ուկրաինացիների մի ստվար զանգվածի համար նա «պուպուշ» թեկնածու է՝ նույնիսկ անկախ այն հանգամանքից, որ նրա հետևում երևում են վտարանդի օլիգարխի «ականջները»։

Շատերը սխալվում են, երբ կարծում են, որ Հայաստանում հեղափոխության ձախողումը հանգեցնելու է հին համակարգի ռեստավրացիային։ Նման մեխանիկական հետևությունը հակասում է քաղաքականության կանոնին։ Ուկրաինայի օրինակով կարող ենք պնդել, որ հեղափոխական օրակարգի տապալումը բերելու է հասարակության ու քաղաքականության ավելի ընդգծված լ յումպենացմանը, ինչի հետևանքով Հայաստանի հաջորդ ընտրություններում «պուպուշ» թեկնածուների պակաս չի լինելու, անկախ «ականջներից»։ Այս հարթության վրա՝ բնավ զարմանալի չի լինի, որ «ժողովրդի լեզվով» խոսող էպատաժային որևէ կերպար ստանձնի Հայաստանի գլխավոր ընդդիմադիրի դերը։ Այդ հեռանկարը թելադրված է ինչպես համաշխարհային միտումներով, այնպես էլ՝ հեղափոխության նկատմամբ ահգնացող դժգոհությամբ։

ՍՈՒՐԵՆ ՍՈՒՐԵՆՅԱՆՑ