Խառ­նաշ­փո­թի տա­րի­նե­րը Հա­յաս­տա­նում. տնտեսության խարխլման դրդապատճառներն ու վտանգները

eurasia.expert-ն «Ինչպես են «թավշյա հեղափոխությունը» և կորոնավիրուսը փոխել Հայաստանի տնտեսությունը» վերնագրով հոդվածում գրում է, որ Հայաստանի տնտեսության համար 2018 թվականի իրադարձություններին հաջորդած 2 տարիները կարելի է անվանել «խառնաշփոթի տարիներ»: Սկզբնական շրջանում տեղի է ունեցել իշխանության «ընդունման- հանձնման» գործընթացը, որը չէր կարող չանդրադառնալ տնտեսական ցուցանիշների վրա, քանի որ «հեղափոխություն» և «տնտեսական աճ» բառերը հականիշներ են:

Իսկ արդեն 2020 թվականի սկզբին Հայաստանն ու աշխարհը բախվել են կորոնավիրուսային համաճարակի հետ, որն իր հետքն է թողել ինչպես ամբողջ աշխարհի, այնպես էլ Հայաստանի տնտեսության վրա: Հայաստանի տնտեսության զարգացման օբյեկտիվ գնահատման համար պետք է օգտագործել ոչ միայն տեղական փորձագետների և վերլուծաբանների գնահատականները, այլ նաև վերլուծել միջազգային հեղինակավոր կառույցների կողմից Հայաստանի տնտեսությանը տրված գնահատականները:

Առաջին հերթին պետք է նշել, որ ներմուծման և արտահանման ցուցանիշներով Հայաստանը անընդհատ ավելացնում է առևտուրը ԵԱՏՄ երկրների հետ, չնայած պահպանվում է արտահանում-ներմուծում բացասական բալանսը՝ ի վնաս արտահանման: Վերլուծելով որոշ երկրների տնտեսություններ՝ կարելի է ասել, որ նրանք նստած են «հումքային ասեղի վրա»: Հայաստանի դեպքում դա «տրանսֆերային ասեղն» է, երկրի ՀՆԱ-ի 14,3 %-ը փոխանցումներն են արտերկրից, որոնք ներկայումս խիստ կրճատվել են: Հայաստանի վերջին երկու տարիներին տնտեսության համար կարևոր բացասական ցուցանիշ է ուղղակի ներդրումների կրճատումը:

Այդ տարիների ընթացքում աճել է նաև արտաքին պարտքը, 2019 թվականի վերջին այն կազմել է 5,7 միլիարդ դոլար: Համաձայն փորձագիտական գնահատականների, կորոնավիրուսային համաճարակը արդեն իսկ պատճառ է դարձել Հայաստանի տնտեսության ընդհանուր 5,7 %-ոց անկման: Ինչպես 2019 թվականին, այնպես էլ 2020 թվականին տնտեսության հիմնական քարշակը եղել և մնում է հանքարդյունաբերությունը: Ընդ որում, պարադոքս է այն, որ մյուս հանքարդյունաբերական ձեռնարկությունների գործունեության ֆոնին չի գործում Ամուլսարի ոսկու հանքը:

Չպետք է մոռանալ, որ կորոնավիրուսի պատճառով աշխարհում աճել է ոսկու գինը, և այդ պայմաններում այդ հանքի շահագործումը կարող էր Հայաստանի բյուջե լրացուցիչ մտցնել մոտ 150 միլիոն դոլար: Այստեղ երևում է Փաշինյանի կառավարության վճռականության պակասը: Փորձագիտական գնահատականներով, լոքդաունի պայմաններում Հայաստանի տնտեսությունն ամեն օր կրում է մոտ 40 միլիոն դոլար վնաս, ինչը, ի վերջո, կհանգեցնի 2020 թվականի ՀՆԱ-ի 20 % -անոց անկման : Այս կանխատեսումը և Հայաստանում ընդհանուր մակրոտնտեսական իրավիճակը ցույց են տալիս, որ իշխանությունները պետք է տնտեսությունը փրկելուն ուղղված ոչ ստանդարտ որոշումներ կայացնեն:

Անհրաժեշտ է հասկանալ, որ մոտ ապագայում երկրի հիմնական խնդիրը կլինի ոչ թե սննդի կամ բժշկական դիմակների, կամ էլ արհեստական շնչառական սարքերի պակասը, այլ փողի սղությունը: Այս խնդիրը պայմանավորված է հետևյալ գործոններով. -Սեզոնային աշխատանքային միգրանտներից (հիմնականում Ռուսաստանից) փոխանցումների կրճատում: Ռուսաստանի ՆԳՆ-ի տվյալներով, 2019 թվականին Ռուսաստանում գրանցվել է Հայաստանի 303 հազար քաղաքացի: Միևնույն ժամանակ, այդ քաղաքացիների մի մասը մնացել է Հայաստանում՝ չկարողանալով վերադառնալ Ռուսաստան ՝ աշխատելու, իսկ Ռուսաստանում մնացածների մեծ մասը բախվելու է զբաղվածության խնդրին, ինչը կազդի հայրենիք ուղարկվող տրանսֆերտների վրա: - Զբոսաշրջությունից եկամտի նվազում:

Վերջին տարիներին Հայաստանը ռուսների և այլ երկրների բնակիչների համար դարձել է սիրված զբոսաշրջային ուղղություն: Դրա շնորհիվ, ըստ որոշ գնահատականների, 2017 թվականին առաջին անգամ զբոսաշրջությունից հանրապետության ստացած եկամուտները գերազանցել են 1 միլիարդ դոլարը: Ակնհայտ է, որ այս ցուցանիշին վերադառնալը գործնականում անհնար կլինի ինչպես 2020 թվականին, այնպես էլ միջնաժամկետ հեռանկարում: -Մետաղների արտահանման գների անկում:

Հայաստանի համար բյուջետային մուտքերի ամենակարևոր կետը պղնձի և մոլիբդենի արտահանումն է, իսկ դրանց համար վաղուց արձանագրվում է գների կայուն անկում, որն էլ հարվածում է Հայաստանի բյուջեին: - Գյուղատնտեսության ոլորտում անկում: Արդեն այսօր փորձագետները նշում են, որ գյուղատնտեսության ոլորտում ևս անկում է սպասվում, քանի որ փակ ճանապարհները և իրացման շուկաների կրճատումը հանգեցնում են նրան, որ հայ արտադրողը չի կարողանում ամբողջությամբ արտահանել իր արտադրանքը և վաճառել դրանք նույնիսկ ԵԱՏՄ շուկաներում: Նման պայմաններում Փաշինյանի կառավարությունը ստիպված է լինելու անհրաժեշտ միջոցներ գտնել բնակչության սոցիալապես անապահով խավին, փոքր ու միջին բիզնեսին աջակցելու համար:

Եվ այս ամենը պետք է իրականացվի վառելիքի գների բարձրացման պայմաններում: Այս համատեքստում կառավարությունը պետք է ձեռնարկի մի շարք միջոցառումներ: Առաջին հերթին անհրաժեշտ է հրաժարվել բանկային գաղտնիքի վերացման և գույքի մինչդատական բռնագրավման օրենսդրական փաթեթներից: Այս երկու օրինագծերը ավելի շատ կխարխլեն Հայաստանի տնտեսությունը և նրա բանկային համակարգի կայունությունը, քան կորոնավիրուսը:

Երկրորդ՝ անհրաժեշտ է նախապատրաստել բյուջեի սեկվեստր և միջոցները ուղղել սոցիալական ոլորտին աջակցելուն: Եթե նայենք անկախ Հայաստանի նորագույն պատմությանը և վերլուծենք երկնիշ տնտեսական աճի շրջանը (1999-2007 թվականներ), ապա ակնհայտ է դառնում, որ կառուցվածքային առումով ներդրումային փաթեթում ներքին ներդրումները հավասարազոր են օտարերկրյա ներդրումներին (և երբեմն նույնիսկ ավելի շատ են):

Սա նշանակում է, որ երկրում փող կա, պարզապես պետք է կարողանալ ճիշտ քաղաքականություն կիրառել այն տնտեսության մեջ ուղղելու համար: Այնուամենայնիվ, դա հնարավոր չի լինի անել քաղաքական լարվածության և բևեռացված հասարակության պայմաններում: Դա հնարավոր չի լինի անել հասարակությունը «սևերի» ու «սպիտակների», «հների» ու «նորերի», ինչպես նաև «մերոնց» ու «թշնամիների» բաժանման պայմաններում: Իսկ թե կառավարությունը կլսի այս խորհուրդը, թե ոչ, ցույց կտա ժամանակը: