Գոհարներ` Տիգրան Մանսուրյանից

ՄՇԱԿՈՒՅԹ 6 Հունվար, 2016 20:30

Տիգրան Մանսուրյան: Ավելորդ է նշել նրա վաստակը հայ նորագույն երաժշտության, կոմպոզիտորական արվեստի զարգացման գործում կամ հայ ազգի սերը Մաեստրոյի հանդեպ: Բայց քչերը գիտեն, որ երաժշտության լեզվով խոսել նախընտրող տաղանդավոր կոմպոզիտորն ունի նաև բանավոր խոսքի գոհարներ` ամփոփված մեկ գրքում:

1993թ. ցուրտ նոյեմբեր-դեկտեմբերին, մոմի լույսի տակ, գրող Հարություն Հովնաթանը չորս զրույց է ունեցել Տիգրան Մանսուրյանի հետ, որոնցից էլ ծնունդ է առել «Ո՞ւր ես գնում, Տիգրան Մանսուրյան» վերնագրով գրքույկը: Ընդամենը 1000 տպաքանակով գրքին քչերն են ծանոթ` անհաղորդ մնալով Տիգրան Մանսուրյան մտածողի մտքերին, որոնք միայն 90-ականների կյանքը չեն արտացոլում, այլ կարծես մարգարեի շուրթերից հնչած լինեն` կանխատեսելով նաեւ այսօրվա ոգու սովը:

Ներկայացնում ենք հատվածներ Տիգրան Մանսուրյանի խոսքերից, որ ամփոփված են վերը նշված գրքում:

«… Երբ ասում են կոմունիստների մեջ լավ մարդիկ կային, ես պատասխանում եմ` դրանք ընդամենը վատ կոմունիստներ էին, վատ ստալինականներ, վատ բրեժնեւականներ: Կոմունիստներն աշխարհը փոխել ուզեցին, շատ բան այլանդակեցին, բայց աշնան տերեւի գույնը դեղին մնաց, դա չպիտի կարողանային փոխել: Տարվա չորս եղանակների հաջորդականությունը պիտի մնար նույնը:

…Երբեք չեմ հասկացել, թե ինչպես Հայաստանում ապրող հայ մարդը, հայ երեխան կարող է ոչ հայկական դպրոց գնալ: Ցեկայական, ռայկոմական դառնալու հացկատակի հոգեբանությունը տներից սրբել, տարել է հայեցի հրաշք պատմությունները: Լեզու սովորելն էդ ի՞նչ դժվար բան է, որ դրա համար մայրենիդ ծախես, ուրանաս: Լեզուն` լեզու, մայրենին բոլորովին ուրիշ բան է, քո տունն է: Ոնց որ աչքդ փոխես ակնոցով, ինչ է, թե ոմանց համար ակնոցակիրը հարգի է: Ռուսական դպրոց հաճախող երեխաներին ասում եմ` գիտե՞ք, որ հողին աճող էն փոքրիկ, գեղեցիկ բույսը չի կարող ե՛ւ ծաղիկ, ե՛ւ «ցվետոկ» լինել: Ախր ցվետոկը կապ չունի մեր ծաղկի հետ, բոլորովին ուրիշ բան է: Թումանյանի Ծաղիկ կովը մի ամբողջ աշխարհ է հայոց դպրոց հաճախած երեխայի համար: Իսկ ի՞նչ կմնա էդ աշխարհից, եթե երեխան գնացել է «կորովա-ցվետոկ»-ի դպրոցը: Ո՛չ էդպիսի կով կա մեր հիշողության մեջ, ո՛չ էլ էդ տեսակ ծաղիկ: Էս պահին ուզում եմ զայրույթս բաց ասել. ատում եմ էն մորը, որն իր երեխայի ձեռքը բռնած, անմեղ երեխային տանում է մեղքի ճամփա: Հատկապես մորն եմ ատում, էդ մորը: Եւ եթե դժոխքի եւ դրախտի վարկածը ճիշտ է, արի հավատանք, որ գոյություն ունի հայոց դրախտ եւ հայոց դժոխք: Սարսափելին էն է, որ սրանք գնալու են հայոց դժոխք եւ շարունակ պիտի տանջվեն Մաշտոցի, Նարեկացու լույսի կարոտով: Միեւնույն է, էդ լույսը չի լինելու նրանց համար: Երաժշտանոցում հետս ռուսերեն խոսող ուսանողին ասում եմ` դու եղե՞լ ես քրդական գյուղում, ո՞վ է քեզ համար հարգելի մարդ, նա՞, ով իր զավակի հետ քրդերեն է խոսում, թե՞ հայերեն խոսողը: Իմացի՛ր, որ ռուսի համար դու նույն քուրդն ես եւ ընդամենը հաճոյանալու գործն ես կատարում…

Հայ երգը առհասարակ ցածր ձայնով երգվող երգն է: Մեր երգը ինչքան դուրս ես երգում, էնքան էլ ներս պիտի երգես: Եթե միայն դուրս երգեցիր, թատրոն է: Թատրոնն էլ բան է, իհարկե, բայց հայ երգը թատրոն չի դառնում … Հայը շարունակ դժվար է ապրել եւ երբ ապրած պահը հասել է երգելուն, էդ պահը, դժվար նվաճած էդ պահը հո թատրոն չէ՞ր սարքելու…

Էս աշխարհում մի բան ստեղծելը մահը հաղթահարելու փորձ է: Որ երկրում, որ քաղաքում էլ որ եղել եմ, տեղի ճարտարապետությանն եմ նայել ուշադրությամբ, միշտ միեւնույն հարցադրումով` մահը հաղթահարե՞լ են էս մարդիկ: Ցավոք, մեր քաղաքի շենքերի մեծամասնությունը գերեզմանոցից գրեթե ոչնչով չի տարբերվում: Մենք մահվան հարեւանությամբ ապրում ենք: Սա, անկասկած, իր խորը հետքն է թողնում մեր հոգու վրա: Դրանից է, որ ուզածդ լուրջ գործի վերաբերյալ արհամարհանքի բանաձեւ ունենք` դե լավ, էլի, ոչինչ, բան չկա: Հիմա էնքան անուններ կկարդաս շենքերի պատերին, հուշաքարերի ձեւով: Չես էլ իմանա` ով է, ինչ է արել: Էդպիսի քարեր լիքն են քաղաքում: Իհարկե, ամենաողբալին մեր բնակելի շենքերն են, որ ամբողջ էությամբ ճչում են մահվան գոյությունը, պարզ տեսնում ես` սրանք ժամանակավոր կացարաններ են, մի տեսակ սպասասրահներ` վերջնական, հավիտենական գրանցան սպասող մարդկանցով …

Լենինգրադում հանդիպել եմ մի պառավի, ասում էր` բոլոր նրանք, ովքեր բլոկադայի օրերին մարդու միս կերան, շուտ մեռան: Չկարծեն, թե իմ միջով չի անցնում ամեն վայրկյան հոգեկան հավասարակշռությունից հանող հսկայական էս լարվածությունը, դժոխային էս իրականությունը: Ոչ թե պիտի սկսենք մեկմեկու մեղադրել, այլ պիտի ձգտենք դուրս գալ էս վիճակից. ապրելու տոկուն կամք ունենք, որը մեծ ուժ է …

…Մարդու մեջ ինչ-որ գերակշռում է, էն էլ բացում է ցավը: Մահից հրաշքով փրկված մի ծանոթ ունեմ, որ լրագրով աջ ու ձախ հայհոյում է: Երբեմն մտածում եմ՝ Աստված էդ մարդուն մահից փրկվելով` պատժել է: Մեղա, մեղա: Ես թող չլինեմ դատապարտողը: Ասելս էն է, որ ապաքինում կա` մաքրում է մարդուն, ապաքինում էլ կա` պատիժ է: Երկարացրեց կյանքը, որ դեմքը լրիվ բացի:

…Շատ ավելի վատ է լինելու ու էդ վատը համարվելու է լավ: Էսօր իրարից փախցնում են ու էդ էլ հոգեհարազատության մի տեսակ զգացում է: Իր նման մեկից տանում է, եղածն ի՞նչ է որ: Վաղը շատ ավելի կիրթ ենք լինելու ու էդ կիրթ լինելու դիմակի տակ շատ ավելի հզոր օտարություն է լինելու, անտարբեր են լինելու մեկմեկու նկատմամբ: Իրար քամելու են կիրթ, հավասարակշիռ, սառը հաշվարկի ձեւով, դիվայնորեն ընտիր: Եւ էսօրվա էս մեր բանականությունը չի լինելու: Տարիներ առաջ էր՝ էստոնացի կոմպոզիտոր բարեկամս եկավ Հայաստան, շրջեց գյուղերով, եղավ Զանգեզուրում, բարձրացավ Արարատի գագաթը: Ճամփորդության վերջին օրը եկավ մեր տուն, հրաժեշտին ասաց` ում տանն էլ որ եղա, ապշեցի, մեծից փոքրը ամեն օր իրար ասելիք ունեն, մի բան, որ Էստոնիայում վաղուց չկա. սիրեցի մարդկային այս հարաբերությունը: Ասածս ինչ է` վաղը Էստոնիայից էլ ենք անցնելու, հասնելու ենք մինչեւ ամերիկաներ… Էնպես որ, դու էսօրվա համար էդքան մի՛ ցավի: Տերյանի տողերն էլ տեղին հիշեցիր. «Եվ կգան օրեր ավելի դժնի, եւ դժնի, դժնի, առավել դժնի»:

Պատմական պահը շատ լուրջ է. բազմազանության, բազմալարության իմաստով, չկա արվեստի էնպիսի մի գործ, որ էսօրվա մեր բարդ իրականության պարզ, ճշմարիտ պատկերը տար: Էս իրականության առաջ ո՛չ Դոստոեւսկի կդիմանա, ո՛չ Շեքսպիր, ո՛չ Ջոյս»: