Հանգամանքների վրակառուցված տնտեսությունները երկարաժամկետ հեռանկարում ապագա չունեն․ «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է

Ըստ պաշտոնական տվյալների, 2022 թվականին Հայաստանում արձանագրվել է 12,6 տոկոս տնտեսական աճ, իսկ այս տարվա առաջին եռամսյակում, նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատությամբ, 12,1 տոկոս։ Ինչ խոսք, պետք է ընդունել, որ տպավորիչ ցուցանիշներ են, ու պատահական չէ, որ իշխանությունների համար սա դարձել է գլուխ գովալու նոր առիթ։ Դե, դրա համար ավելի ուժգին պատճառ էլ կա. նույնիսկ ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինը Եվրասիական տնտեսական բարձրագույն խորհրդի նիստում նշեց, թե ԵԱՏՄ երկրներին դժվար կլինի հասնել Հայաստանի աճի ցուցանիշներին։ Բայց... Այստեղ շատ կարևոր է երկու գործոն՝ այդ աճի կառուցվածքն ու առկա ռիսկերը, որոնք ՀՀ իշխանությունները, «կուրացած» շլացնող թվերից, պարզապես աչքաթող են անում կամ ուղղակի չնկատելու են տալիս։

Նախ՝ խնդիրն այն է, որ աճի տեմպը բոլորովին էլ պայմանավորված չէ հայաստանյան արտադրանքի արտահանման ավելացմամբ։ Այդ դեպքում կարող է հարց ծագել, թե ինչպե՞ս է Հայաստանը մի քանի անգամ ավելացրել արտահանումը դեպի ԵԱՏՄ երկրներ։ Պատասխանը շատ պարզ է. Ռուսաստանի դեմ սահմանված պատժամիջոցների պայմաններում Հայաստանը որպես տարանցիկ ուղի է ծառայում արևմտյան երկրներից դեպի Ռուսաստան ապրանքների հոսքի համար։ Պատահական չէ, որ արևմտյան պետություններից Հայաստան են ներկրվել մեծ քանակությամբ մեքենաներ, մեխանիզմներ և սարքավորումներ, որոնք հետո թանկ գներով վերաարտահանվել են դեպի ռուսական շուկա։ Քանի որ արևմտյան ծագում ունեցող բազմաթիվ ընկերություններ դուրս են եկել ռուսական շուկայից ու փակել իրենց գրասենյակները, ապա այդ ընկերությունների արտադրանքը Ռուսաստան մուտք է գործում միջնորդավորված ձևով։

Օրինակ՝ արևմտյան հայտնի ընկերությունների մեքենաները կամ մյուս արտադրանքը նախ ներկրվում են Հայաստան, ապա մեր երկրից էլ՝ դեպի Ռուսաստան։ Ու այսպիսով Հայաստանից դեպի Ռուսաստան արտահանումը մեծապես աճում է։ Մյուս կողմից էլ՝ արդեն ավանդաբար ՀՀ տնտեսության մեջ սկսել է մեծ մասնաբաժին կազմել խաղամոլությունը։ Իշխանությունները ցույց են տալիս, թե իբր պայքարում են խաղամոլության դեմ, որոշակի գովազդներ են արգելում, սահմանափակում են կանխիկով խաղադրույքների իրականացումը, սակայն դրանից խաղամոլության ցուցանիշները չեն նվազում։ Բացի այդ, Հայաստանի տնտեսական աճի կառուցվածքում էական մաս են կազմում մի կողմից՝ տրանսֆերտների ավելացումը, մյուս կողմից էլ՝ ծառայությունների և բանկային հատվածի աճը, որոնք մեծ թվով ռուսաստանցիների՝ Հայաստան ժամանելու արդյունք են։ Մեծ հաշվով, Հայաստանի տնտեսությունն աճել է ռուս-ուկրաինական պատերազմի հաշվին։ Ներկա պայմաններում, երբ նույնիսկ մեծ ռեսուրսներ ու նավթ ունեցող երկրները իրենց հույսը չեն դնում ռեսուրսների ու արտաքին գործոնների վրա՝ փորձելով ձևավորել ներքին արտադրական ներուժ, Հայաստանի տնտեսության ապագան լիովին կախման մեջ է հայտնվել արտաքին զարգացումներից։

Այնինչ, Ուկրաինայում ընթացող պատերազմից արդեն մեկ տարի ու երեք ամիս ժամանակ է անցել, իսկ այդ ժամանակահատվածը բավարար էր, որ երկիր մտած գումարները պայմաններ ստեղծեին ներքին տնտեսական հզորությունների ավելացման ու հայկական արտադրության խթանման համար, բայց այդ գումարներն ինչպես մուտք են գործում, այնպես էլ հեռանում են։ Եվ եթե Հայաստանն ինչ-որ պարագայում հայտնվի պատժամիջոցների տակ, ապա այն ռուսաստանցիները, որոնք հաշիվներ էին բացել ՀՀ բանկերում ու Հայաստանի տարածքից էին գործունեություն իրականացնում, կարող են իրենց հաշիվները փակել ու այլ երկրներ տեղափոխել։ Գումարների մեծ հոսքերը դեռևս չեն նշանակում ավտոմատ դրանց կապիտալիզացում։ Մինչև այս պահը Հայաստանի տնտեսությունն ի վիճակի չէ մարսել առկա ֆինանսական մուտքերը, իսկ դա գումարների արտահոսքի պարագայում կարող է ծանրագույն հետևանքների հանգեցնել։

Օրինակ՝ եթե ներկա պայմաններում առաջանցիկ տեմպերով շինարարությունն աճում է, ապա այն կարող է ուղղակի կանգնել, երբ գումարները սկսեն արտահոսել Հայաստանից։ Այս պարագայում ընդհանրապես դժվար է ասել, թե Հայաստանի տնտեսության երկնիշ աճի տեմպը ինչքան կարող է շարունակվել, բայց միանշանակ է, որ այն շատ երկար տևել չի կարող, քանի որ մեծապես կախված է արտաքին հանգամանքներից, իսկ այդ հանգամանքները շատ արագ, որոշ դեպքերում նույնիսկ կտրուկ փոփոխվում են։ Այս ամենը նշանակում է, որ ինչ-որ մի պահից մեր աննախադեպ աճը կարող է գահավիժել, անգամ խուճապի պատճառ դառնալ, եթե չասենք ավելին։ Ներկա իրավիճակում դեռևս պայմաններ կան գրանցվող աճը երկարաժամկետ զարգացման հիմք դարձնելու համար, բայց ոչինչ չի արվում այս ուղղությամբ։ Իշխանությունների հույսը միայն այն է, որ ՀՀ տնտեսության նկատմամբ բախտը բարեհաճ գտնվի։ Բայց փորձը ցույց է տալիս, որ բախտի ու հանգամանքների վրա կառուցված տնտեսությունները երկարաժամկետ հեռանկարում ապագա չունեն։

ԱՐՏԱԿ ԳԱԼՍՏՅԱՆ

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում