Տաշած քարը գետնին չի մնա

Թոռան հետ քաղաքում զբոսնելիս վանաձորցիները բարևում, կանգնում զրույցի են բռնվում վարպետ Սևոյի հետ, թոռան զարմանքին՝ որտեղից են բոլորը ճանաչում պապին, վարպետը պատասխանում է, որ հետո կհասկանա՝ երբ մեծանա:

«Ասում եմ՝ ցավդ տանեմ, բա էս քաղաքի ծնունդ եմ, էս քաղաքում եմ ապրել, ունեմ աշխատանքներ, որ մարդիկ ճանաչում են, հարգում, սիրում են, էսօր ես էլ եմ լավ զգում, որ շրջում եմ քաղաքում՝ որ անկյունն էլ գնամ, մի բան ունեմ դրած»:

Վարպետն իրեն երկրից դուրս էլ չի պատկերացնում, նրա խոսքով, նույնիսկ տաղանդավոր հայերն են արտերկրում երկրորդ տեսակի մարդ ընկալվում:

«Հրավիրել էին, Թուրքմենստան էի գնացել, մի փոքր գործ կար, արեցի: Առաջարկեցին, որ մնամ էնտեղ, գործեր շատ կային, բայց չմնացի: Առաջին պատճառը՝ որ ես պետք է վերադառնայի իմ տուն, երկրորդը՝ որ շատ շոգ էր էնտեղ, անհնար էր աշխատել: Բայց ընդհանրապես, մեր երկրից էն կողմ ես ուրիշ բան չեմ տեսնում. դրսում օտար ես, դրսում դու չես:

Դա եղել է Ռուսաստանում էլ, շատ վատ են ընդհանրապես այլ ազգերին, մանավանդ Կովկասի ազգերին վերաբերվում, տաղանդը գնահատում են, բայց ամեն դեպքում, էլի մենք ոնց-որ էնտեղ երկրորդ տեսակի մարդ լինենք: Էնպես չի, որ էնտեղ չգիտեմ՝ ինչեր կարանք անենք: Պետք է մնաս էնտեղ, որ հարմարվես, շրջապատ ձեռք բերես, դա էլ տարիների ընթացքում»:

Անդրադառնում է արվեստի, մշակույթի գործչի դերին ու գնահատմանը:

«Ես, որ Ռուսաստան էի առաջին անգամ գնացել, հարցնում էին՝ էդ որտեղ է, էդ Ադրբեջա՞նն է, կամ Վրաստա՞նն է, ասում էի՝ չէ, հայը հայ է, վրացին՝ վրացի, հետո իրենք էին հիշում՝ հա, ասում էին, էդ Մարտիրոս Սարյանի երկիրն է. էսօր մեզ Սարյանով են ճանաչում, Խանջյանով:

Նախագահները, թագավորները, կարող է մի տեղ գրվեն կամ ընդհանրապես չգրվեն, բայց ինչպե՞ս կարող է Արամ Խաչատրյանին չհիշեն, արվեստի, գիտության գործիչներին չհիշեն: Իրենք մնալու են, մյուսները գնալու են: Գնահատելն էլ գնահատում են, բայց չունեն տարբերակներ ֆինանսավորելու:

Մենք ունենք շատ շնորհքով արվեստագետներ մեր քաղաքում, որ պարապ են, իսկ արվեստագետը, որ պարապ է, ուրեմն սովի է մատնված: Իսկ ժողովուրդը սկսել է կամաց ճանաչել՝ ինչ բան է արվեստը, երաժշտությունը, դե, հները գիտեին, նոր սերունդը չգիտեր, երկրաշարժը, պատերազմը խառնեցին ամեն ինչը իրար: Դարաշրջանը, որ փոխվեց, եկանք 21-րդ դար, լրագրողները գնում-շրջում հարցնում էին՝ ով է դարի լավագույն երաժիշտը, ու ինչ էին պատասխանում՝ Թաթա, Արամ Ասատրյան, ոչ ոք չէր ասում Ազնավուր:

Դնում են Սպիտակցի Հայկոյի նկարը և Վիկտոր Համբարձումյանի նկարը, բոլորը Հայկոյին ճանաչում են, Համբարձումյանին ոչ ոք չի ճանաչում: Բայց կամաց-կամաց փոխվում է, գալիս է նորը: Կգա՛»: Նկարիչ, քանդակագործ Սևոն՝ Սարգիս Ղարիբյանը, ամփոփում է նաև իր 40-ամյա գործունեությունն ու անելիքները: Վարպետ Սևոյի առաջին գործը «Հին օրհնությունը» (1985թ.) Վանաձորի «Կալաբոկ» սրճարանի մոտից հետագայում տեղափոխվել է «Լոռի» ռեստորանի դիմաց: «Ջարդում էին անընդհատ, ու պատճառը ես բացահայտում էի, ասում էի՝ ջարդում են, որ հանվի, որ մի հատ խանութի, տաղավարի պես բան սարքեն, էդպես էլ եղավ: Ինձ նույնիսկ փող էին առաջարկում, որ ես տեղափոխեմ, չհամաձայնեցի, բայց երբ շատ սկսեցին ջարդել, ասի՝ ես թքել եմ իրանց վրա էլ, իրանց փողի վրա էլ. մեր ուժերով տեղափոխեցինք «Լոռի» ռեստորանի դիմաց, որտեղ ես բավականին գործեր ունեմ դրված, ռեստորանի պատին էլ հեքիաթներն են Թումանյանի մեծերով՝ Սարոն է, Տերն ու ծառան, Քաջ Նազարն է, Սուտլիկ Որսկանը, Գիքորն է՝ էստի համեցեք է անում. թումանյանական թեմայով շատ եմ աշխատել, առ էսօր էլ մտածում եմ՝ Թումանյանը հզոր է, ինչքան էլ քանդակես, ինչքան էլ նկարես, ասես, էլի քիչ է»:

Չնայած սոցիալական դժվարին պայմաններին, երբ արվեստագետները «պարապության են մատնված», ինքը չի էլ սպասում պատվերների, որ գործ անի. քանդակում է ու նվիրում անվարձահատույց, օրինակ՝ Վանաձորի թիվ 30 դպրոցին նվիրել է Պարույր Սևակի կիսանդրին, թիվ 12 դպրոցին՝ Չարենցի, թիվ 6 դպրոցին, որտեղ աշխատում է, Շահումյանի, թիվ 4 դպրոցին՝ Պուշկինի, թիվ 3 դպրոցին՝ Թումանյանին՝ իր հերոսներով, Թումանյանի անվան համալսարանին՝ Թումանյանի, Շառլ Ազնավուրի պալատին՝ Ազնավուրի, 3-րդ զորամասին՝ Վազգեն Սարգսյանի կիսանդրին, «Օրրան» բարեգործական կազմակերպությանը՝ «Քրիստոսը երեխաների հետ» և շատ այլ գործեր:

«Շատ ժամանակ հարցնում եմ մեր արվեստագետներին՝ ինչի ես սպասում, ասում են՝ մարդ պետք է մի քիչ էլ տրամադրություն ունենա, որ չեն պատվիրում, ի՞նչ անենք: Ւնձ ասում են՝ ինչի են քեզ պատվիրում, ասում եմ՝ չեն պատվիրում, իմ նախաձեռնությունն է կամ երբ պատվիրում են, գիտեն, որ նենց բան չեմ ասում, որ փախչեն, ասում եմ՝ ինչ հնարավորություններ ունեք: Հետո տաշած քարը գետնին չի մնա, եթե դրա պահանջը չլինի, գոնե կարաս նվեր տաս ու լավ զգաս»:

Վարպետ Սևոն էսքիզներ ունի, որ կյանքի պետք է կոչվեն. պատերազմի և խաղաղության թեմատիկայով՝ Շուշիի ազատագրման կապակցությամբ «Հաղթանակի քոչարի», Ղարաբաղի զոհված ազատամարտիկների հիշատակին նվիրված՝ խփված սաղավարտ՝ վրան կրակե թևերով աղավնի, 1915 թվականի ջարդերի հետ կապված, ընդդեմ պատերազմի՝ ջարդված սվին. «Տիգրան մեծ»՝ համանուն փողոցում տեղադրելու համար, Զորավար Անդրանիկի փողոցում՝ «Լճերի» դիմաց, դեռ 25 տարի առաջ այդ նպատակով տեղադրված քարին՝ «Դե հերիք է, դե վե՛ր կաց Անդրանիկ, էլի՛» անվանումով զորավարի քանդակը. Լոռվա ու հին Ղարաքիլիսայի կոլորիտը հավերժացնող էսքիզներ. Անուշը կժով՝ աղբյուրի համար նախատեսված, դուդուկ նվագողներ Դարչո-Մգոյի, Ատոյի ու նրա գերդաստանի, շուշա գցող Հակոբի քանդակները:

«Գնում ես Լենինական, Պոլոզ-Մուգուչի քանդակը կա, խի՞ պետք ա մեզ մոտ մեր լոռեցիներին չունենաք՝ Շուշա գցող Ռուբենը հումորով մարդ էր, անեկդոտներ էին պատմում, շատ անգամ շուշա գցելիս մի 100 հատ ջարդում էր, մի հատ գցում, ասում էր՝ շուշեն փտած է, էսքիզ եմ արել տենց՝ շուշեն թևի տակին, քանոնի հետ, գոռում է՝ շուշա գցենք:

Կամ ինչի՞ մեր Դարչո-Մգոյին չունենանք, պատմություն են չէ՞, ներկայացրել են Լոռին, պետք է դրանք ունենանք, պահենք, փայփայենք: Անուշը գնացել է ջուր բերելու, ուշքումիտքը Սարոն է, դրա համար սիլուետով է, ոչ կոնկրետ, Սարոյի սիլուետն է հետևում երևում, իսկ կուժը, որ ձեռքին է, կժից պետք է ջուրը գա, մարդիկ էդ կժից ջուր խմեն: Սուտլիկ որսկանին եմ ուզում անպայման քանդակել. մենք լոռեցի ենք, Թումանյանը էնքան բաներ է թողել մեզ, որ իր գրվածքներից, պատմություններից պետք է օգտվենք, բա ոնց, որ մտնեն Լոռի, իմանան՝ սա Լոռին է»:

Ադրինե Թորոսյան