Ծանրագույն խնդիրներ. բյուջեի պակասուրդից մինչև պարտքային բեռ. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Հայաստանի պետական ֆինանսների շուրջ քննարկումները վերջերս առավել հաճախ են կենտրոնանում պետական պարտքի և բյուջեի պակասուրդի ցուցանիշների վրա, քանի որ հենց դրանք են այն առանցքային մակրոտնտեսական գործոնները, որոնք երկարաժամկետ հեռանկարում կարող են որոշել երկրի տնտեսական կայունության, զարգացման հնարավորությունների, պետական ինքնուրույնության և ֆինանսական անվտանգության մակարդակը։

Առաջին հայացքից կարող է թվալ, որ Հայաստանի ֆինանսական վիճակը 2025 թվականին շարունակում է մնալ վերահսկելի սահմաններում, քանի որ պետական պարտք/ՀՆԱ հարաբերակցությունը նույնիսկ որոշակիորեն նվազել է՝ 47,7 տոկոսից հասնելով 47,2 տոկոսի, իսկ բյուջեի պակասուրդը, թեև կազմել է 418,8 միլիարդ դրամ, զգալիորեն ցածր է եղել պլանավորված ցուցանիշից։ Սակայն մակերեսային գնահատականները հաճախ չեն արտացոլում այն խորքային ռիսկերը, որոնք թաքնված են թվերի հետևում և որոնք կարող են աստիճանաբար վերածվել տնտեսական ու քաղաքական լուրջ մարտահրավերների։ Այս թեմային մանրամասն անդրադարձել է նաև «Լույս» հիմնադրամն իր վերջին վերլուծության մեջ։

Պետական բյուջեի պակասուրդն, ըստ էության, նշանակում է, որ պետության ծախսերը գերազանցում են եկամուտները, և այդ տարբերությունը պետք է լրացվի պարտք վերցնելու կամ այլ ֆինանսական աղբյուրների միջոցով։ 2025 թվականին Հայաստանի պետական բյուջեն կատարվել է 418,8 միլիարդ դրամ պակասուրդով, ինչը նախորդ տարվա ցուցանիշից (376,1 միլիարդ դրամ) զգալի բարձր է։ Թեև պակասուրդի հարաբերակցությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ պահպանվել է նույն՝ 3,7 տոկոս մակարդակում, այդ հանգամանքը չի նշանակում, որ խնդիրը կորցնում է իր արդիականությունը։ Ընդհակառակը, եթե տնտեսությունը շարունակաբար գործում է պակասուրդային ֆինանսավորման պայմաններում, ապա պետությունը ստիպված է լինում ամեն տարի ավելացնել իր պարտքային պարտավորությունները՝ պահպանելու ընթացիկ ծախսերը, սոցիալական ծրագրերը, պաշտպանության ֆինանսավորումը և ենթակառուցվածքային նախագծերը։

Հատկանշական է, որ 2025 թվականին պակասուրդը պլանավորվածից ավելի ցածր է եղել ոչ այնքան ծախսերի կառավարման բացառիկ արդյունավետության, որքան եկամուտների գերակատարման և որոշ ծախսերի թերի կատարման հետևանքով։ Սա կարևոր հանգամանք է, քանի որ եթե ծախսերի թերի կատարումը վերաբերում է հատկապես կապիտալ ծրագրերին, ապա կարճաժամկետ ֆինանսական կարգապահությունը կարող է վերածվել երկարաժամկետ զարգացման խնդիրների։ Երբ ճանապարհաշինության, էներգետիկ ենթակառուցվածքների, ջրային համակարգերի, կրթական կամ առողջապահական օբյեկտների ներդրումային ծրագրերը չեն իրականացվում նախատեսված ծավալով, պետությունը կարող է թվացյալ կերպով բարելավել պակասուրդի ցուցանիշը, սակայն իրականում կորցնում է ապագա տնտեսական աճի հիմքերը։

Բյուջեի պակասուրդի աճը նաև ազդակ է այն մասին, որ պետական ծախսային համակարգն ավելի արագ է ընդլայնվում, քան եկամտային բազան։ Եթե տնտեսական աճը դանդաղի, հարկային մուտքերը նվազեն կամ արտաքին տնտեսական միջավայրը վատթարանա, ապա նույն մակարդակի պետական ծառայությունների և սոցիալական պարտավորությունների պահպանումը կարող է պահանջել նոր պարտքեր։ Այսպիսով, ձևավորվում է ֆինանսական կախվածության մի շղթա, որտեղ յուրաքանչյուր հաջորդ տարվա ծախսերի մի մասը ֆինանսավորվում է ոչ թե ընթացիկ եկամուտներով, այլ նախորդ տարիների պարտքային քաղաքականության շարունակությամբ։

Պակասուրդի ֆինանսավորման կառուցվածքը նույնպես ուշադրության արժանի հարց է։ 2025 թվականին ներքին աղբյուրներից ֆինանսավորումը կազմել է 280,8 միլիարդ դրամ, իսկ արտաքին աղբյուրներից՝ 137,9 միլիարդ դրամ։ Սա նշանակում է, որ Հայաստանի կառավարությունը գնալով ավելի մեծ չափով ապավինում է ներքին ֆինանսական շուկային։ Մի կողմից՝ սա նվազեցնում է արտաքին կախվածությունը և արժութային ռիսկերը, սակայն մյուս կողմից էլ ստեղծում է լրացուցիչ ճնշում երկրի ֆինանսական համակարգի վրա։ Երբ կառավարությունը մեծ ծավալներով պարտատոմսեր է տեղաբաշխում ներքին շուկայում, այն մրցակցության մեջ է մտնում մասնավոր հատվածի հետ։ Բանկերը և ներդրողները հաճախ նախընտրում են ներդրումներ կատարել պետական պարտատոմսերում, քանի որ դրանք համարվում են ավելի անվտանգ։ Արդյունքում մասնավոր բիզնեսի համար վարկային ռեսուրսների հասանելիությունը կարող է սահմանափակվել, իսկ տոկոսադրույքները՝ բարձրանալ։ Տնտեսագիտական գրականության մեջ այս երևույթը հայտնի է որպես «մասնավոր ներդրումների դուրսմղում», երբ պետական փոխառությունները սահմանափակում են մասնավոր հատվածի ներդրումային ակտիվությունը։

Պետական պարտքի մակարդակը ևս պահանջում է խորքային գնահատում։ 2025 թվականի վերջի դրությամբ Հայաստանի պետական պարտքը հասել է 5,54 տրիլիոն դրամի կամ մոտ 14,5 միլիարդ դոլարի։ Նախորդ տարվա համեմատ պարտքն աճել է գրեթե 449 միլիարդ դրամով կամ 8,8 տոկոսով։ Թեև պաշտոնական ցուցանիշներով պարտք/ՀՆԱ հարաբերակցությունը նվազել է, իրականում պարտքի բացարձակ ծավալը շարունակում է արագ աճել։ Սա նշանակում է, որ պետության վրա դրված ֆինանսական պարտավորությունները մեծանում են, և ապագայում դրանք սպասարկելու համար անհրաժեշտ կլինեն ավելի մեծ հարկային եկամուտներ։

Պարտքի խնդիրը միայն դրա չափը չէ։ Ավելի կարևոր է հասկանալ, թե որքանով է այդ պարտքը կառավարելի, և ինչ ծախսեր է առաջացնում դրա սպասարկումը։ 2025 թվականին միայն տոկոսավճարները կազմել են 349,1 միլիարդ դրամ, ինչը հավասար է պետական ընդհանուր ծախսերի 10,6 տոկոսին։ Այլ կերպ ասած՝ պետական բյուջեի յուրաքանչյուր տասներորդ դրամից ավելին ուղղվել է ոչ թե նոր դպրոց կառուցելուն, հիվանդանոց արդիականացնելուն, զինված ուժերի կարողություններն ուժեղացնելուն կամ սոցիալական ծրագրեր իրականացնելուն, այլ նախկինում վերցված պարտքերի տոկոսները վճարելուն։ Սա հենց այն հատվածն է, որտեղ պարտքի խնդիրը դառնում է առավել տեսանելի։ Երբ տոկոսավճարների մասնաբաժինը շարունակաբար աճում է, պետությունը կանգնում է ընտրության առաջ. կա՛մ անհրաժեշտ է բարձրացնել հարկերը, կա՛մ կրճատել որոշ ծախսեր, կա՛մ վերցնել նոր պարտքեր՝ հները սպասարկելու համար։ Յուրաքանչյուր տարբերակ իր հերթին առաջացնում է նոր ռիսկեր։ Հարկերի բարձրացումը կարող է բացասաբար ազդել ներդրումային միջավայրի և տնտեսական ակտիվության վրա։ Ծախսերի կրճատումը կարող է սահմանափակել սոցիալական ծրագրերը և հանրային ծառայությունների որակը։ Նոր պարտքերի ներգրավումը կարող է խորացնել պարտքային կախվածությունը։

Պետք է հաշվի առնել նաև աշխարհաքաղաքական և անվտանգային միջավայրը, որտեղ գործում է Հայաստանը։ Երկիրը գտնվում է բարձր ռիսկային տարածաշրջանում, ունի անվտանգության զգալի ծախսեր, սահմանային լարվածություններ և արտաքին տնտեսական բազմաթիվ անորոշություններ։ Նման պայմաններում բարձր պետական պարտքը սահմանափակում է կառավարության ճկունությունը։ Ցանկացած արտակարգ իրավիճակ՝ լինի տնտեսական ճգնաժամ, տարածաշրջանային լարվածության աճ, էներգետիկ ցնցում կամ բնական աղետ, պահանջում է լրացուցիչ ֆինանսական ռեսուրսներ։ Եթե պետական բյուջեի զգալի մասն արդեն իսկ ծանրաբեռնված է պարտքի սպասարկմամբ, ապա կառավարությունն ավելի քիչ հնարավորություններ կունենա արագ արձագանքելու նոր մարտահրավերներին։

Կարևոր է նաև հասկանալ, որ պարտքի գնահատման հարցում միայն պարտք/ՀՆԱ հարաբերակցության ցուցանիշը բավարար չէ։ Շատ դեպքերում երկրները կարող են ունենալ համեմատաբար ցածր պարտք/ՀՆԱ հարաբերակցություն, սակայն բախվել լուրջ ֆինանսական խնդիրների, եթե տնտեսության աճի տեմպերը նվազում են կամ պարտքի սպասարկման ծախսերը արագ աճում են։

Հայաստանի դեպքում վերջին տարիներին տնտեսական աճի բարձր ցուցանիշները որոշ չափով թաքցրել են պարտքային բեռի խորացման ազդեցությունը։ Սակայն եթե ապագայում տնտեսական աճը դանդաղի, ապա նույն պարտքային բեռը կարող է շատ ավելի ծանր ընկալվել տնտեսության համար։

ԱՐՍԵՆ ՍԱՀԱԿՅԱՆ 

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում