Մի որոշում, որը կարող է փոխել Հայաստանի ապագան

Սեղմեք ԱՅՍՏԵՂ, լրացրեք օնլայն հայտը և մոռացեք հոսանքի վարձի մասին

Սեփականության իրավունքը ցանկացած իրավական և ժողովրդավարական պետության հիմնասյուներից մեկն է։ Այն ոչ միայն հնարավորություն է տալիս քաղաքացուն ազատ տնօրինել իր ունեցվածքը, այլև հանդիսանում է տնտեսության բնականոն զարգացման, ներդրումային վստահության և իրավական անվտանգության կարևորագույն նախապայմաններից մեկը։ Այն երկրներում, որտեղ մասնավոր սեփականությունն ունի հուսալի պաշտպանություն, տնտեսությունն ավելի կանխատեսելի է, ներդրումային միջավայրը՝ ավելի գրավիչ, իսկ գործարարները կարողանում են երկարաժամկետ ծրագրեր իրականացնել՝ վստահ լինելով, որ իրենց ներդրած միջոցները պաշտպանված են օրենքով։

Սեփականության անձեռնմխելիությունը հատկապես կարևոր նշանակություն ունի ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին ներդրողների համար։ Նախքան որևէ երկրում ներդրում կատարելը, գործարարներն առաջին հերթին գնահատում են, թե որքանով են պաշտպանված իրենց իրավունքները, արդյոք գործում են անկախ դատարաններ, և կա՞ն երաշխիքներ, որ որևէ քաղաքական որոշման հետևանքով չեն կորցնի իրենց գույքը կամ ներդրումները։ Եթե նման վստահություն չկա, կապիտալը սովորաբար ուղղվում է այն պետություններ, որտեղ իրավական համակարգն ավելի կանխատեսելի է։

Բացի տնտեսական բաղադրիչից, սեփականության իրավունքը սերտորեն կապված է նաև իրավունքի գերակայության հետ։ Եթե քաղաքացին վստահ է, որ իր գույքի նկատմամբ ցանկացած վեճ լուծվելու է բացառապես օրենքի հիման վրա, ապա բարձրանում է վստահությունը պետական ինստիտուտների նկատմամբ։ Իսկ եթե սեփականության հարցերը սկսում են լուծվել քաղաքական կամ այլ ոչ իրավական մեխանիզմներով, դա լրջորեն խաթարում է թե՛ արդարադատության, թե՛ ամբողջ պետական համակարգի նկատմամբ վստահությունը։

Մասնավոր սեփականությունը նաև տնտեսական անկախության կարևոր բաղադրիչ է։ Տնտեսապես անկախ քաղաքացին ավելի ազատ է իր որոշումներում, կարողանում է պաշտպանել իր իրավունքները և մասնակցել հասարակական ու քաղաքական կյանքին՝ առանց իշխանությունից կախված լինելու։ Այդ պատճառով զարգացած երկրներում սեփականության իրավունքը դիտարկվում է ոչ միայն որպես տնտեսական, այլև որպես ժողովրդավարական արժեք։

Սակայն վերջին տարիներին Հայաստանում ակտիվորեն քննարկվում են դեպքեր, որոնք, ըստ ընդդիմադիրների և մի շարք փորձագետների, մտահոգություններ են առաջացնում մասնավոր սեփականության պաշտպանության առումով։ Քննադատները պնդում են, որ որոշ գործընթացներ ունեն քաղաքական ենթատեքստ, իսկ թիրախում հայտնվում են այն անձինք, որոնք հակադիր դիրքորոշում ունեն գործող իշխանությունների նկատմամբ կամ բացահայտ քննադատում են նրանց քաղաքականությունը։

Նրանց գնահատմամբ՝ նման մոտեցումները կարող են վտանգավոր նախադեպ ստեղծել, քանի որ սեփականության իրավունքի նկատմամբ ցանկացած կամայական միջամտություն հակասում է իրավական պետության հիմնարար սկզբունքներին և բացասաբար անդրադառնում ներդրումային միջավայրի վրա։

Վերջին շրջանում առավել հաճախ հնչում են նաև պնդումներ, թե որոշ դեպքերում իշխանությունները նույնիսկ չեն փորձում հանրությանը մանրամասն ներկայացնել իրենց որոշումների իրավական հիմնավորումները։ Քննադատների կարծիքով՝ որոշումները կայացվում են արագ և քաղաքական հայտարարություններից անմիջապես հետո, ինչն ավելի է խորացնում կասկածները գործընթացների իրավաչափության վերաբերյալ։

Հենց այս համատեքստում հիշատակվում են նաև Գագիկ Ծառուկյանին առնչվող մի շարք ընկերությունների և գույքերի շուրջ վերջին զարգացումները։ Ընդդիմադիրները դրանք ներկայացնում են որպես սեփականության վերաբաշխման քաղաքականության դրսևորում՝ պնդելով, որ այդ գործընթացները տեղի են ունենում ոչ թե բացառապես իրավական, այլ քաղաքական տրամաբանությամբ։

Նախկինում նույնատիպ գնահատականներ էին հնչում նաև ՀԷՑ-ի շուրջ տեղի ունեցած գործընթացների վերաբերյալ։ Քննադատների համոզմամբ՝ եթե ձևավորվում է նախադեպ, երբ քաղաքական որոշումներով հնարավոր է փոխել սեփականության կարգավիճակը, ապա վաղը նման իրավիճակում կարող է հայտնվել ցանկացած այլ սեփականատեր։

Past.am-ի դիտարկմամբ՝ հենց այս անորոշությունն է, որ կարող է դառնալ երկրի տնտեսական միջավայրի ամենալուրջ մարտահրավերներից մեկը։ Եթե բիզնեսը վստահ չէ, որ իր սեփականությունը պաշտպանված է, ներդրումային ակտիվությունը նվազում է, իսկ կապիտալը սկսում է ավելի անվտանգ ուղղություններ փնտրել։

Սեփականության իրավունքի շուրջ ձևավորված անորոշությունը, ըստ տնտեսագետների, կարող է ունենալ ոչ միայն քաղաքական, այլև երկարաժամկետ տնտեսական հետևանքներ։ Երբ ներդրողները համոզված չեն, որ իրենց գույքն ու ներդրումները լիարժեք պաշտպանված են օրենքով, բնականաբար նվազում է նոր ծրագրեր իրականացնելու հետաքրքրվածությունը։ Նման իրավիճակում հատկապես օտարերկրյա ներդրողները նախընտրում են կապիտալը տեղափոխել այն երկրներ, որտեղ իրավական միջավայրն ավելի կայուն և կանխատեսելի է։

Նույն վտանգը վերաբերում է նաև տեղական գործարարներին։ Եթե բիզնեսը համոզված չէ, որ վաղը որևէ քաղաքական որոշման հետևանքով չի հայտնվի խնդիրների առաջ, ապա ավելի հավանական է դառնում կապիտալի արտահոսքը, նոր ներդրումների կրճատումը և տնտեսական ակտիվության նվազումը։ Երկարաժամկետ հեռանկարում սա կարող է բացասաբար ազդել աշխատատեղերի ստեղծման, հարկային մուտքերի և երկրի ընդհանուր տնտեսական աճի վրա։

Մեկ այլ կարևոր խնդիր է պետության դերը տնտեսության մեջ։ Տնտեսագիտական տեսության և միջազգային փորձի համաձայն՝ պետությունը, որպես կանոն, ամենաարդյունավետ բիզնես կառավարիչը չէ։ Մասնավոր ընկերությունների հաջողության հիմքում սեփականատիրոջ անմիջական շահագրգռվածությունն ու մրցակցային միջավայրն են, մինչդեռ պետական կառավարման պայմաններում հաճախ առաջանում են արդյունավետության, ճկունության և կառավարման որակի խնդիրներ։

Եթե մասնավոր ընկերությունները տարբեր պատճառներով անցնում են պետական կառավարման ներքո, ապա վաղ թե ուշ առաջանում է հարցը՝ ինչպիսի՞ն է լինելու դրանց հետագա ճակատագիրը։ Արդյո՞ք դրանք շարունակելու են գործել նույն արդյունավետությամբ, թե՞ հետագայում կրկին մասնավորեցվելու են։ Նման անորոշությունը լրացուցիչ ռիսկեր է ստեղծում տնտեսության համար և կարող է ազդել շուկայի բնական զարգացման վրա։

Քննադատների համոզմամբ՝ տնտեսության քաղաքականացումը վտանգավոր երևույթ է։ Երբ տնտեսական որոշումները պայմանավորված են ոչ թե շուկայական տրամաբանությամբ, այլ քաղաքական նպատակահարմարությամբ, խախտվում է ազատ մրցակցության սկզբունքը, իսկ տնտեսությունը կորցնում է իր բնական զարգացման հնարավորությունը։ Տարբեր երկրների փորձը ցույց է տալիս, որ նման գործընթացները հաճախ հանգեցրել են ներդրումային միջավայրի վատթարացման և տնտեսական անկման։

Բացի տնտեսական հետևանքներից, հնարավոր են նաև իրավական խնդիրներ։ Եթե նախկին սեփականատերերը համոզված լինեն, որ իրենց իրավունքները խախտվել են, նրանք կարող են դիմել միջազգային արբիտրաժային ատյաններ կամ այլ իրավական մեխանիզմների։ Նման դատական գործընթացները սովորաբար տարիներ են տևում և պահանջում զգալի ֆինանսական ռեսուրսներ։

Եթե միջազգային դատարաններն արձանագրեն իրավունքի խախտումներ, պետությունը կարող է պարտավորվել վճարել զգալի չափերի փոխհատուցումներ։ Այդ դեպքում ֆինանսական բեռը, ըստ էության, կրելու է պետական բյուջեն, որը ձևավորվում է հարկատուների միջոցներով։ Այսինքն՝ հնարավոր բացասական հետևանքները կարող են անդրադառնալ ոչ միայն կոնկրետ գործի մասնակիցների, այլև ամբողջ հասարակության վրա։

Բացի այդ, միջազգային գործընկերներն ու ներդրումային կառույցները մեծ ուշադրությամբ հետևում են սեփականության իրավունքի պաշտպանության մակարդակին։ Եթե որևէ երկրում ձևավորվի այնպիսի պատկեր, որ մասնավոր սեփականության պաշտպանությունը բավարար մակարդակի վրա չէ, դա կարող է բացասաբար անդրադառնալ երկրի ներդրումային հեղինակության և միջազգային տնտեսական գնահատականների վրա։

Հոդվածի պատրաստման ընթացքում ուշագրավ հայտարարությամբ հանդես եկավ նաև Ազգային ժողովի «Հայաստան» խմբակցության պատգամավոր Ագնեսա Խամոյանը։ Նա խորհրդարանի ամբիոնից անդրադարձավ Գագիկ Ծառուկյանին առնչվող գործընթացներին՝ դրանք գնահատելով որպես քաղաքական հետապնդման դրսևորում։

Խամոյանը հայտարարեց, որ, իր կարծիքով, խոսքը միայն ունեցվածքի մասին չէ, այլ նաև քաղաքական մոտեցման։ Նրա խոսքով՝ իշխանությունները նախորդ փուլերում արդեն իսկ զրկել են Գագիկ Ծառուկյանին քաղաքական ներկայացվածությունից, իսկ այժմ, ըստ պատգամավորի, թիրախում է հայտնվել նաև նրա ունեցվածքը։ Ընդդիմադիր պատգամավորը նաև պնդեց, որ գործող իշխանությունն այլևս չի համապատասխանում ժողովրդավարական կառավարման չափանիշներին։

Past.am-ի գնահատմամբ՝ սեփականության իրավունքի շուրջ ընթացող քննարկումները վաղուց արդեն դուրս են եկել առանձին դեպքերի շրջանակից և վերածվել են պետական կառավարման, ներդրումային միջավայրի և իրավական պետության սկզբունքների վերաբերյալ լայն հանրային բանավեճի։ Թե ինչ ազդեցություն կունենան այս գործընթացները Հայաստանի տնտեսության, միջազգային հեղինակության և իրավական համակարգի վրա, կերևա առաջիկա տարիներին, սակայն արդեն այսօր ակնհայտ է, որ սեփականության անձեռնմխելիության թեման շարունակում է մնալ երկրի ներքաղաքական օրակարգի ամենաքննարկվող հարցերից մեկը։

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում

Հետևեք մեզ՝ այստեղ