Պետք չէ սպասել տնտեսական հրաշքի, պարզապես անհրաժեշտ է խթանել «փոքր արտահանում»-ը

Աշխարհում քիչ չեն դեպքերը, երբ տնտեսական բարդ դրության մեջ գտնվող երկրները հաշված տարիների ընթացքում ոչ միայն դուրս են եկել դժվարին իրավիճակից, այլև շատ արագ վերածվել են միջազգային կարգի տնտեսական սուբյեկտի: Տնտեսագետներն այս երևույթն անվանում են «տնտեսական հրաշք», քաղաքական գործիչներն էլ ներկայացնում որպես ճիշտ քաղաքականության վառ օրինակ: Այնուհանդերձ, փաստը մնում է փաստ, որ այդ երկրները կարողացել են առնվազն լուծել իրենց խնդիրը:

Տնտեսական լուրջ և բավականին բարդ իրավիճակում է գտնվում նաև Հայաստանի Հանրապետությունը, ինչից դուրս գալու հեռանկարը դեռևս խորը մշուշում է: Այս պարագայում հարց է առաջանում՝ ի՞նչն է պատճառը, որ բազմաթիվ երկրներ մի քանի տարվա ընթացքում կարողանում են կրկնապատկել իրենց ՀՆԱ-ն, իսկ մեր երկրում անգամ չենք կարողանում նվազագույն տնտեսական աճ ապահովել: Մի կողմ թողնենք ռեսուրսների սակավության և հարակից արդեն բազմիցս քննարկված հարցերը և կանգ առնենք հիմնականի վրա: Տնտեսության զարգացվածության աստիճանը նախ և առաջ որոշվում է արտահանման ծավալներով, ինչը մեր երկրի համար քառակի պակաս է ներմուծումից: Պարզից էլ պարզ է, որ այս պարագայում ավելի շատ գումարներ հոսում են երկրից դուրս և խոսել առաջընթացի մասին, անհնար է: Այսինքն՝ պետք է անել ամեն բան արտահանման ծավալները ավելացնելու համար: Այստեղ, իհարկե, առկա է շատ լուրջ խնդիր, որը կապված է դեպի ծով ելք չունենալու, հարևանների կողմից շրջափակման և սրանցից բխող այլ խնդիրների հետ, սակայն այդ հանգամանքները որպես արդարացում ու մխիթարություն օգտագործելն անթույլատրելի է:

Խնդիրն այն է, որ արտահանման մասին խոսելիս միանգամից դիտարկում ենք հսկայական ծավալներ, խոշոր ներդրումներ ու միջազգային կապեր: Պարզ է, որ այդ մեծ պատկերացումները ստեղծված իրավիճակում իրագործելը գրեթե անհնար է, սակայն սահմանափակվել դրանով, անկարելի է: Անհրաժեշտ է խթանել այն, ինչն այս իրավիճակում հնարավոր է: Ասվածի վառ օրինակ կարող է լինել համաշխարհային առևտրի խոշոր հանգույցներից մեկը՝ Դուբայ քաղաքը: Դուբայի տնտեսական հրաշքը մեկնարկեց ընդամենը մեկ քաղաքական քայլից, երբ ոոշում կայացվեց քաղաքը հայտարարել 0-ական մաքսատուրքերի գոտի, այսինքն՝ անկախ ապրանքի տեսակից և շարժի ուղությունից՝ արտահանում, թե ներմուծում, մաքսատուք չի կիրառվում: Սա իր հերթին բերեց մարդկանց մեծ հոսք, որն էլ շղթայաբար զարգացրեց առևտուրը, շինարարությունը, ծառայություններն ու սպասարկումը, արտադրությունը և մնացած բոլոր ճյուղերը:

Վերադառնալով խոշոր արտահանման հնարավորություններ չունեցող Հայաստանին՝ կարելի է մի պարզ հարցադրում կատարել. Եթե խոշոր արտահանումները չեն ստացվում, ինչո՞ւ մենք չենք աշխատում փոքր ծավալների վրա: Ինչո՞ւ երկար տարիներ սպասել տնտեսական հրաշքի, եթե այդ հրաշքը կարելի է սկսել այսօր:

Նախ՝ նշենք՝ ինչ է «փոքր արտահանում»-ը: Աշխարհում կան միլիոնավոր փոքր ձեռնարկութուններ, անգամ անհատներ, որոնք, օգտագործելով ժամանակակից տեխնոլոգիաները, իրենց ծառայություններն ու արտադրանքը վաճառում են ամբողջ աշխարհում: Հայաստանում այդ խնդիրը կա, որի արդյունքում մեր ձեռնարկատերերը հիմնականում մտածում են ծավալել գործունեություն միայն ներքին շուկայի համար, քչերն են, որ կազմակերպում են փոքր ծավալի արտահանումներ: Սրա արդյունքում ներքին շուկայում լինում է թեժ մրցակցություն և կենտրոնացում: Ասվածի ամփոփ ներկայացումը արտացոլում է այն գաղափարը, որ պարզապես անհրաժեշտ է խթանել փոքր արտահանումը, որը, կարծում եմ, հնարավոր է հաշվի առնելով մեր երկրում առկա աշխատուժի, նրանց պատրաստվածության և բարձր որակի արտադրանքի և ծառայությունների առկայության պայմաններում:

Գործընթացի մեկնարկի համար նախ և առաջ անհրաժեշտ է վարել ճիշտ պետական քաղաքականություն, ստեղծել համապատասխան հարթակներ և հնարավորություներ այն գործատուների համար, որոնք կարող են զբաղվել փոքր արտահանմամբ, ինչպես նաև անհաժեշտ է լուրջ աշխատանք տանել ձեռնարկատերերի հետ և նրանց ուղղորդել դեպի արտաքին շուկաները:

Հայկ Բեջանյան

Տնտեսագետ, Past.am վերլուծաբան