Արցախում, ի վերջո, պատերա՞զմ է

ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ 3 Ապրիլ, 2016 14:48

Այդ հարցի շուրջ մամուլում և փորձագիտական շրջանակներում չկա միասնական տեսակետ: Շատերը խուսափում են «պատերազմ» բառն օգտագործելուց՝ հավանաբար խուսափելով նաև դրա բացասական հոգեբանական ազդեցությունից: Հաճախ օգտագործում են «լարվածության աճ», «էսկալացիա», «բախումներ» բառերը, որոնք ավելի չեզոք են:

Ապրիլի առաջին իսկ օրը ադրբեջանական և հայկական զինված ուժերի միջև բախումները անվանում են «աննախադեպ», քանի որ դրանք ծավալվել են սահմանի ամբողջ երկայնքով, կիրառվել են հրետանի, օդուժ, որոնք, բնականաբար, պետք է ավելի շատ զոհերի հանգեցնեն: Զոհեր կան նաև խաղաղ բնակիչների շրջանում, անգամ սահմանամերձ բնակավայրերի անմեղ երեխաներն են դարձել թիրախ:

Զինված գործողությունների, զոհերի թվի, ոչնչացված տեխնիկայի մասին կարելի է տեղեկանալ բոլոր լրատվական կայքերում, սակայն գլխավոր հարցը, որ յուրաքանչյուրը տալիս է իրեն այդ ամենի մասին իմանալով, հետևյալն է` կրկին պատերա՞զմ է սկսվել: Այդ հարցը տալուց յուրաքանչյուր բանական մարդ կցանկանա ստանալ բացասական պատասխան: Ուստի սովորաբար ասում են, որ ոչ, պատերազմ չէ, ուղղակի թշնամին կրկին սրում է լարվածությունը, այս անգամ ավելի սանձարձակ է դարձել, ավելի են զոհերը և կորուստները:

Իսկապես, նորություն չէ, որ 1994թ. կնքված զինադադարից հետո էլ պարբերաբար սահմանին կրակոցներ են, բախումներ, որոնք ուղեկցվում են զոհերով, կորուստներով: Հետևաբար, ինչո՞ւ է ամեն անգամ այդ հարցը ծագում: Ի՞նչ է նշանակում պատերազմ: Պատերազմը հակամարտություն է պետությունների միջև, որը տեղի է ունենում զինված ուժերի ռազմական գործողությունների, բախումների տեսքով: Նպատակը սեփական պաշտպանությունն է կամ հակառակորդին ոչնչացնելը: Իսկ «լարվածության աճը» կամ «էսկալացիան» թեժ կամ սառեցված հակամարտության էլ ավելի սրումն է, որն ուղեկցվում է ռազմական բախումներով:

Հաճախ կարելի է լսել «լայնամասշտաբ պատերազմ« բառակապակցությունը: Ինչո՞վ է այն տարբերվում սովորական պատերազմից: Լայնամասշտաբ պատերազմի դեպքում կիրառվում են հնարավոր բոլոր զինատեսակները, որոնց արդյունքում ոչնչացվում են ինչպես զինված ուժերը, ենթակառուցվածքները, այնպես էլ բնակավայրերն ու խաղաղ բնակչությունը: Եթե սովորական պատերազմի դեպքում զինվորներն են միմյանց ոչնչացնում, լայնամասշտաբ պատերազմի դեպքում ոչնչացնում են նաև միմյանց ծնողներին, երեխաներին, քույրերին ու եղբայրներին, ոչնչացնում են ամենքին և ամեն ինչ:

Տերմինների հստակեցումից հետո ակնհայտ է, որ Արցախում, այսօր, երեկ և երեկ չէ առաջին օրը, պատերազմ է: Պատերազմ է, քանի որ 1994թ. զինադադարի կնքումից հետո ռազմական բախումները բանակների միջև երբեք չեն դադարել, միշտ որոշակի պարբերականությամբ եղել են և միշտ կողմերն ունեցել են զոհեր: Պատերազմ էր այն ժամանակ, երբ ադրբեջանական զինված ուժերը դիվերսիոն գործողություններ էին անում, երբ նրանց դիպուկահարները սպանում էին մեր զինվորներին, երբ նրանց զինված ուժերը ոչնչացնում էին մեր ուղղաթիռը:

Երբ սահմանին կանգնած զինվորները, անկախ ստորագրված հրադադարից, կրակում են ու սպանում միմյանց, երբեմն սպանում նաև սահմանին մոտ ապրող խաղաղ բնակիչներին, ապա դա այլ կերպ, քան պատերազմ, դժվար է անվանել: Հետևաբար, այո՛, Արցախում պատերազմ է, որը սկսվել է 1988-ից և չի ավարտվել մինչ օրս: Երկու տերմիններն էլ` «պատերազմ» ու «լարվածության աճ», կիրառելի են: Ընթանում է պատերազմ, և հիմա ականատես ենք այդ պատերազմի որոշակի էսկալացիայի կամ լարվածության աճի: Բայց պետք է միանշանակ ֆիքսել, որ այն, ինչ տեղի է ունենում սահմանին, լայնամասշտաբ պատերազմ չէ, կողմերը դեռևս չեն անցնում վտանգավոր այն սահմանագիծը, որը հանգեցնում է միմյանց տոտալ ոչնչացման` չնայած բոլոր նախադրյալներն արդեն կան: Մնում է հուսալ, որ հակառակորդի բանականությունը թույլ չի տա անցնել այդ անդառնալի սահմանագիծը: Այսուհետ սխալ է կիրառել «ո՛չ պատերազմ, ո՛չ խաղաղություն» հասկացությունը, այն ի սկզբանե անիմաստ հասկացություն էր: Կա՛մ լինում է պատերազմ, կա՛մ չի լինում: Կա՛մ լինում է խաղաղություն, կա՛մ չի լինում:

Միաժամանակ, արժե հիշատակել ԱՄՆ-ի հիմնադիր հայրերից Բենջամին Ֆրանկլինի խոսքը, որ «չի լինում լավ պատերազմ և վատ խաղաղություն»: Իսկապես, բանական մարդը հասկանում է, որ ցանկացած արժանապատիվ խաղաղություն միշտ գերադասելի է որևէ պատերազմից: Բայց մեր հակառակորդը, կարծես, այդ ճշմարտությունը չի ուզում հասկանալ: Ուստի ճշմարտությունը հակառակորդին հասկացնելու այլ տարբերակ երբեմն չի մնում, քան պատերազմում նրան լիակատար պարտության մատնելը:

Տիգրան Խաչատրյան